पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज: पर्यटकको प्रवृत्ति र व्यावसायिक अवसरहरू 

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको सबैभन्दा कम खोजिएको संरक्षित क्षेत्रहरूमध्ये एक हो l यो दक्षिण-मध्य तराई भेगमा भारतीय सिमाना नजिक अवस्थित छ। सालका जंगल, घाँसे मैदान र नदी भएको कारण यो निकुञ्जमा बंगालका बाघ, हात्ती, चितुवा, मृग तथा विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गीहरू बस्ने गर्छन । निकुञ्जमा प्रवेश गर्नका लागि अनुमति पत्र आवश्यक हुन्छ:

निकुञ्जमा प्रवेश गर्नका लागि अनुमति पत्र आवश्यक हुन्छ:

• नेपाली नागरिक: रु. १००
• सार्क देशका नागरिक: रु. ५००
• अन्य विदेशी नागरिक: रु. १,०००
• १० वर्ष मुनिका वालवालिका: निशुल्क

स्रोत: Nepal Tourism Board

यो निकुञ्ज पर्सा जिल्लाको ३ वटा र बारा तथा मकवानपुर जिल्लाको २/२ वटा स्थानीय तहमा अवस्थित छ l

पर्सामा पर्यटन बढ्दै गरेको देखिएको छ, तर वृद्धिको आकार भने निकै कम छ।

सन् २०२१ बाट २०२३ मा पर्यटक सङ्ख्या ४ गुणा भन्दा बढीले वृद्धि भयो l यसले यो निकुञ्जमा बढ्दै गएको सम्भावनालाई संकेत गर्दछ।

👉 यति हुदा हुदै पनि अन्य प्रमुख निकुञ्जहरूको तुलनामा यहाँको पर्यटक सङ्ख्या निकै कम छ।

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2077/78; 2078/79; 2079/80, 2080/81); Tourism Info Nepal 28/4/2026

हालको सङ्ख्याले एक संरचनागत परिवर्तन देखाउदै छ:

• सार्कका पर्यटकहरू १ (२०२१) बाट बढेर ६४ (२०२३) पुगेका छन्
• विदेशी पर्यटकहरूको सङ्ख्या पनि बढेको छ, यद्यपि सानो सङ्ख्यामा
• आन्तरिक पर्यटकहरू भने अझै पनि प्रमुख छन्

विभिन्न पर्यटक समूहहरूले विभिन्न मागको ढाँचा दिने गरेका छन् l

• आन्तरिक पर्यटक → मौसमी, मूल्यप्रति संवेदनशील
• सार्क पर्यटक → बढ्दो क्षेत्रीय गतिशीलता
• विदेशी पर्यटक → अनुभवकेन्द्रित यात्रा

👉 सार्क र विदेशी पर्यटकहरूको वृद्धिले आन्तरिक पर्यटनभन्दा बाहिरको बढ्दो चासोलाई संकेत गर्दछ।

सन् २०२३ को संख्या अनुसार, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्यटकको आगमन मौसमी छ।

• वार्षिक पर्यटकहरुको ७०% भन्दा बढी जुनदेखि अगस्टको बीचमा यहाँ आउने गर्दछन्
• सेप्टेम्बरदेखि मेसम्म पर्यटक सङ्ख्या तीव्र रूपमा घट्छ

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

नेपाली पर्यटक

• जुन–अगस्टमा धेरै
• अन्य महिनाहरूमा थोरै मात्र यात्रा

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

विदेशी पर्यटक

• सार्क पर्यटकहरू मार्च–मे मा बढी आउने
• विदेशी पर्यटकहरू गर्मी महिनामा यहाँ बढी आउने
• मनसुन र जाडोमा अत्यन्त कम उपस्थिति

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज हात्ती र बाघको लागि मात्र प्रसिद्ध छैन। यो तराई–चुरे जैविक विविधता, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व, जलवायु अनुकूलन, र थारू संस्कृतिको अध्ययनको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो।

स्रोत: Nepal Tourism Board (2024)​

तर हालसम्म यहाँको सम्भावनालाई आम्दानीमा परिणत गरिएको छैन। पर्साको आवश्यकता फरक छ:

• बफर जोन सामुदायिक अनुसन्धान केन्द्र:  स्थानीय समुदायसँग मिलेर हात्ती, बाघ र मानव बीचको द्वन्द्व अध्ययन गर्न सकिन्छ।
• थारू संस्कृति र परम्परा दस्तावेजीकरण: थारू, माझी, दराईका रीतिरिवाज र लोककथा हराउँदै गएको छ। फिल्मकर्मीले यहाँ काम गर्न सक्छन्।
• चुरे भू–दृश्य फिल्मी लोकेशन: पर्साको थोरी, जिराभवाना क्षेत्रको चुरे पर्वत श्रृंखला फिल्मकर्मीका लागि नयाँ गन्तव्य हुन सक्छ।
• स्थानीय कथामा आधारित वृत्तचित्र प्याकेज – तराई जीवनशैली, परम्परागत खेती, र मोही–दही–घ्यू संस्कृतिमाथि डकुमेन्ट्री बनाउने योजना।
  

👉 यी न्यून संख्याले पर्सामा सेवा र पूर्वाधारको अभावले अहिलेसम्म अनुसन्धान र फिल्म सम्भावनालाई पुरापुर आम्दानीमा जोड्न सकिएको छैन।

अघिल्ला वर्षहरुको संख्याको आधारमा, सन् २०२६ का लागि पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज आउने पर्यटक सङ्ख्या निम्नानुसार हुन सक्ने छ।.

नोट: सन् २०२१–२०२३ को तथ्याङ्कमा आधारित प्रवृत्ति विस्तारबाट यो अनुमान गरिएको हो, जसमा सन् २०२४–२०२६ का आंशिक सूचकहरू समेटिएका छन् (लगभग ८०% विश्वास अन्तराल)।

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज बफर जोनका स्थानीय तहहरू वरपरको जनसंख्या निरन्तर बढ्दै छ। यसले पर्यटन र वन्यजन्तु क्षेत्रका लागि फरक प्रकारको चुनौती र अवसर सिर्जना गरेको छ।

सन् २०२६ देखि २०३० सम्म, यो क्षेत्रको जनसंख्या १७,५७२ ले बढ्ने प्रक्षेपण छ।

स्रोत: National Statistics Office, 2021

• अवसर: बढ्दो जनसंख्याको कारण सस्तो श्रम सहजै उपलब्ध छ; स्थानीय बजार ठूलो र बढ्दो छ; स्थानीय उत्पादनको माग बढ्दै जानेछ।
• जोखिम: बढ्दो जनसंख्याले वन्यजन्तु आवासमा दबाब बढाउनेछ; प्राकृतिक स्रोत (काठ, दाउरा, पानी) मा चाप बढ्नेछ; मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व अझ तीव्र हुनेछ।
  
  👉 यहाँ यस्तो बजारमा प्रवेश गर्दै हुनुहुन्छ जहाँ माग प्रशस्त छ, तर स्रोत र सन्तुलन नै मुख्य चुनौती बन्दै गइरहेको छ।

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा वार्षिक रूपमा केवल १,००० भन्दा बढी पर्यटकहरु आउँछन्, जसमध्ये ७०% भन्दा बढी छोटो गर्मीयामको अवधिमा केन्द्रित हुन्छन्।

• यसर्थ, यहाँले आफ्नो उत्पादन थोरै तर सहि व्यक्तिलाई बेच्नुपर्छ l

पर्साको गर्मी महिना (जुन–अगस्ट) मा स्थानीय बासिन्दा र यात्रुहरूलाई सस्तो, सजिलो पेय चाहिन्छ।

• अवसर: चिया पसल र राजमार्ग छेउमा ताजा मोही बिक्री गर्ने
  
  👉 मोही व्यवसाय: कसरी एउटा गिलासले नेपालमा दैनिक आम्दानीमा परिणत हुन सक्छ

पर्साको थोरी क्षेत्रमा लप्सीको रुख पाइन्छ, तर अहिले अचार मात्र बन्छ।

• अवसर: त्यही लप्सीलाई गुणस्तरीय क्यान्डीमा परिवर्तन गरी पर्यटकलाई बिक्री गर्ने
  
  👉 लप्सी क्यान्डी: अमिलो अचारदेखि मीठो चकलेटसम्म

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा हात्ती पाइन्छ — यसर्थ, यहाँ गोबर सजिलै हुन्छ।

• अवसर: गोबरबाट हाते कागज बनाई निकुञ्ज आउने पर्यटकलाई बेच्ने
  
  👉 नेपालमा हात्तीको गोबरबाट उच्च गुणस्तरीय कागज

पर्साको चुरे क्षेत्रमा सालको घना जङ्गल छ - पात सजिलै संकलन हुन्छ। 

• अवसर: स्थानीय महिलालाई दुना तपारी सिलाउन तालिम दिई होटल र राजमार्ग होटेलमा आपूर्ति गर्ने
  
  👉 नेपालमा दुना टपरी: बजार आकार, लगानी क्षमता र विश्वव्यापी निर्यात अवसरहरू

पर्सा कृषि प्रधान जिल्ला हो - यहाँ गाईवस्तु प्रशस्त छन्। 

• अवसर: गोबरबाट जैविक मल र धूप बनाई स्थानीय बजार तथा पर्यटकीय केन्द्रमा बिक्री गर्ने
  
  👉 नेपालको सुन: गाईको गोबरको जैविक मल उद्योग
  
  👉 गाईको गोबरको धुप: हरियो सुन

पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा स्पष्ट तर प्रारम्भिक चरणको पर्यटन वृद्धि देखिन्छ।

• पर्यटक सङ्ख्या बढ्दै छ l
• अन्तर्राष्ट्रिय चासो थपिदै छ l
• मौसमी यात्रा सबैभन्दा ठूलो बाधक बनेको छ l

👉यहाँको पर्यटक सङ्ख्याले ठूलो मात्राको माग सिर्जना गरेको छैन तर वृद्धिको दिशा भने स्पष्ट रूपमा देखाएको छ l