कर्णालीको सुदूर गाउँमा फल्ने अन्नको नाम हो चिनो । यसलाई पहिले बेवास्ता गरियो, बिर्सने पनि काम गरियो । तर आज, त्यही अन्न मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीका लागि वरदान बनेर सहरका बजारमा मागिन थालेको छ।
यो कथा हो चिनो (फिंगर मिलेट) को। मुगुका गाउँहरूमा फल्ने यो रैथाने खाद्यबाली अहिले घरबाटै बिक्री हुन थालेको छ। स्थानीय व्यापारी नै गाउँमा पुगेर चिनो किन्न थालेपछि किसानहरू उत्साहित छन्। यस ब्लगमा हामी चिनोको बजार सम्भावना, उत्पादन अवस्था, लागत, मूल्य, र यसलाई कसरी दिगो व्यवसाय बनाउन सकिन्छ भन्नेबारे चर्चा गर्नेछौं।
स्वास्थ्यकै कारण बढेको माग
एक समय थियो जब मुगुकै गाउँमा पनि चिनोको माग थिएन, र यसको खेती नै हराउँदै गएको थियो। तर पछिल्लो समय, स्वास्थ्यप्रति सचेत उपभोक्ताको संख्या बढेसँगै चिनोको माग सहरहरूमा उच्च रूपमा बढेको छ।
सुर्खेत, काठमाडौँ, बुटवल, नेपालगन्ज, भैरहवामा यसको उपभोक्ता बढ्दै गएका छन्।
छायानाथ रारा नगरपालिका-६ का स्थानीय व्यापारीका अनुसार, चिनोले औषधीको काम गर्ने प्रचारपछि यसलाई खोजेर खानेहरूको संख्या बढेको हो। विशेषगरी, मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीहरूले यसको खोजी गर्ने गरेका छन्।
कृषकले पाउने मूल्य (प्रति केजीमा)
Source: Gorkhapatra Online 04/01/2026; NepaliRaibar 04/02/2026
मुख्य संदेशहरु:
स्वास्थ्यका लागि वरदान: विशेषगरी, मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीहरूले यसको खोजी गर्ने गरेकाले बजार स्थिर रहने सम्भावना छ।
-
प्रत्यक्ष बिक्री: स्थानीय व्यापारी नै गाउँमा पुग्ने भएकाले किसानलाई ढुवानीको झन्झट छैन।
-
पुनरुत्थान हुँदै गरेको खेती: एक समय हराउँदै गएको यो बाली अब फेरि फस्टाउन थालेको छ।
चिनो उत्पादन विश्लेषण – जिल्ला तहमा
मुगु जिल्लामा चिनो खेती विस्तार हुँदै गएको छ। कृषि विकास कार्यालय शाखा मुगुको तथ्याङ्क अनुसार जिल्लामा २१ हेक्टर जमिनमा रैथाने बाली चिनो लगाइएको छ, जसबाट ४२ मेट्रिक टन उत्पादन भएको छ।
चिनोसंग सम्बन्धित विविधि पाटोहरु तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छl
सूचक | गोरखापत्र | पन्त र अन्य (२०२५) | विविध |
|---|---|---|---|
खेती गरिएको क्षेत्र | २१ हेक्टर | २१ हेक्टर | उही सङ्ख्या |
उत्पादन | २,००० | १,४९७ | प्रति हेक्टर उत्पादन |
कुल उत्पादन | ४२,००० केजी | ~ ३१,४३७ केजी | उत्पादन * क्षेत्र |
किसानले पाउने मोल (रु प्रति केजी) | ६० | ३४ | ब्यापारी जादा र आफै बेच्दाको अवस्था |
उत्पादन लागत (रु हेक्टरमा) | ४३,१२८ | ४३,१२८ | ज्याला, बिउ, मल, अन्य |
आम्दानी (रु प्रति हेक्टर) | १२०,००० | ५०,७९० | उत्पादन* मूल्य |
खुद नाफा (प्रति हेक्टर) | ७६,८७२ | ७,६६२ | आम्दानी − लागत |
नाफाको मार्जिन | ६४% | ~१५% | (खुद नाफा/जम्मा आम्दानी) × १०० |
लागतको प्रतिफल (ROI) | १७८% | ~१८% | (खुद नाफा/लागत) *१०० |
रु १ लगानी गर्दा हुने नाफा | रु १.७८ | रु ०.१८ | लगानीमा हुने खुद नाफा |
Source: Gorkhapatra Online 04/01/2026; Nepaliraibar 04/01/2026; Pant et al. (2025)
शुत्र पारदर्शिता
1️⃣कुल आम्दानी (प्रति हेक्टर)
अवस्था | उत्पादन | कृषकले पाउने मूल्य (केजीमा) | आम्दानी प्रति हेक्टर |
|---|---|---|---|
गोरखापत्र | २,००० | ६० | १२०,००० |
पन्त र अन्य | १,४९७ | ३४ | ५०,७९० |
२ उत्पादन लागत (प्रति हेक्टर)
अवस्था | लागत (प्रति हेक्टर) | स्रोत |
|---|---|---|
बाँके | ४३,१२८ | पन्त र अन्य, २०२५ |
नोट: यसमा ज्याला, बिउ, मल, जग्गा भाडा, मूल्यह्रास (depreciation) जोडिएको हुन्छ l
3️⃣ खुद नाफा (प्रति हेक्टर)
अवस्था | खुद नाफा (प्रति हेक्टर) | शुत्र |
|---|---|---|
गोरखापत्र | १२०,०००− ४३,१२८ = ७६,८७२ | आम्दानी − लागत |
पन्त र अन्य | ५०,७९० − ४३,१२८ = ७,६६२ | आम्दानी − लागत |
4️⃣ नाफाको मार्जिन
अवस्था | नाफाको मार्जिन | शुत्र |
|---|---|---|
गोरखापत्र | ६४% | (७६,८७२÷ १२०,०००) × १०० |
पन्त र अन्य | ~१५% | (७,६६२÷ ५०,७९०) × १०० |
5️⃣ लागतको प्रतिफल (ROI)
अवस्था | लागतको प्रतिफल (ROI) | शुत्र |
|---|---|---|
गोरखापत्र | १७८% | (७६,८७२÷ ४३,१२८) × १०० |
पन्त र अन्य | ~१८% | (७,६६२÷ ४३,१२८) × १०० |
सहज बुझाई:मुगुमा चिनो खेती सानो क्षेत्रफलमा भए पनि यसले दीर्घकालीन र नाफामूलक सम्भावना बोकेको छ। हालैका अध्ययन अनुसार चिनो खेतीबाट प्रति हेक्टर करिब रु. ७,६६२ खुद मुनाफा हुने गरेको छ। तर, यदि उत्पादन क्षमता बढाउने हो र बजार मूल्य प्रतिकेजी रु. ६० पाउने हो भने प्रति हेक्टर मुनाफा रु. ७६,८७२ सम्म पुर्याउन सकिन्छ। स्थानीय व्यापारीहरूले गाउँमै पुगेर प्रत्यक्ष खरिद गर्ने भएकाले किसानको जोखिम न्यून भएको छ। यसले चिनोलाई किसान र लगानीकर्ता दुवैका लागि आकर्षक व्यवसायिक अवसर बनाएको छ।
उपभोक्ता बजार: सहर केन्द्रित बढ्दो माग
पछिल्लो समय स्वास्थ्यप्रति सचेत उपभोक्ताको संख्या बढेसँगै चिनोको माग सुर्खेत, काठमाडौँ, बुटवल, नेपालगन्ज र भैरहवा जस्ता सहरहरूमा उच्च रूपमा बढेको छ । विशेषगरी, मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीहरूले चिनोलाई औषधिको रूपमा समेत लिन थालेका छन्।
डाक्टरले चामलको भातभन्दा चिनो चामलको भात खान सुझाव दिएपछि मैले दुई वर्षदेखि यही खाइरहेकी छु,’ उनले सुनाइन्, ‘महँगो पर्ने भए पनि स्वास्थ्य ठिक हुन्छ भनेपछि चिनो खाइरहेकी छु । मेरो सुगर लेभललाई ठिक ठाउँमा राख्न मद्दत गरिरहेको छ ।
मन कुमारी कार्की, स्रोत साभारOnlinekhabar Khabar 14/08/2025
चिनोको मूल्य स्थान र बिक्रीको माध्यमअनुसार फरक-फरक पाइन्छ। मुगुका किसानले स्थानीय व्यापारीलाई प्रतिकेजी रु. ६० मा बिक्री गरिरहेका छन् । तर, यही चिनो राजधानी काठमाडौं पुग्दा उपभोक्ताले रु. ३५० देखि ४०० प्रतिकेजी सम्म तिर्नु परिरहेको छ ।
विवरण | विक्री मूल्य (प्रति केजी) | माग बढ्नुका कारणहरु |
|---|---|---|
मुगु (किसानले पाउने) | रु ६० | स्थानीय ब्यापारीले सोझै खरिद |
काठमाडौँ (खुद्रा) | रु ३५०-४०० | चिनी रोग र प्रेसरले गर्दा बढ्दो माग |
हुम्ला (सरकारी) | रु २६० |
खाद्य व्यवस्था कम्पनीको बिक्री
|
Source: Online Khabar 14/08/2025
मूल्य अन्तर ठूलो:किसानले रु. ६० पाउँदा उपभोक्ताले रु. ४०० सम्म तिर्छन्।
आपूर्ति सीमित:कर्णालीमा चिनो जम्मा करिब २०० हेक्टरमा मात्र खेती हुन्छ।
प्रशोधन अवसर: पिठो, बिस्कुट, म्युज्ली जस्ता उत्पादनले आम्दानी बढाउन सक्छ।
चिनो विविधीकरण: नेपालले सिक्न सक्ने पाठहरु
नेपालमा चिनोलाई परम्परागत रूपमा भात, ढिंडो वा रोटीको रूपमा खाने गरिन्छ। तर विश्वका अन्य देशहरूमा स-साना अन्न (मिलेट) लाई पनि उच्च मूल्यको प्रशोधित उत्पादन (Value-added product) मा परिणत गरेर किसानको आम्दानी बढाउने, पोषण सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, र रोजगारी सिर्जना गर्ने अभियान चलिरहेको छ। भारतले यसलाई सुपरफूड र पर्यटनसँग जोडेको छ। श्रीलङ्काले प्रविधि हस्तान्तरण र उन्नत जात विकासमा जोड दिएको छ। युरोपले यसलाई प्रिमियम सामग्रीको रुपमा बेच्दै छl
यही सन्दर्भमा, नेपालले पनि चिनोलाई केवल गाउँको अन्न मात्र नभई व्यवसायिक विविधीकरणको बाली बनाउन सक्छ। यहाँ तीन वैश्विक उदाहरण र नेपालले तिनबाट कसरी सिक्न सक्छ भन्ने विषय प्रस्तुत गरिएको छ।
भारत (उत्तराखण्ड) बाट सिक्नुहोस्: ब्रान्डिङ र पर्यटन
भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचल प्रदेशमा स्थानीय अन्न (मडुवा/कोदो, झंगोरा) लाई "हिमाली सुपरफूड" को रूपमा ब्रान्ड गरिएको छ। त्यहाँका रिसोर्ट र होटलहरूले पर्यटकलाई स्थानीय अन्नका परिकार (मडुवाको रोटी, झंगोराको खीर) "हिमालयन हेल्थ फूड" भन्दै परोस्छन्। उत्तराखण्ड सरकारले 'मिलेट मिशन' सञ्चालन गरेर किसानलाई प्रशोधन र ब्रान्डिङमा सहयोग गरिरहेको छ।(Source: https://agriculture.uk.gov.in/)
"मुगुरे चिनो" लाई ब्रान्ड नै बनाएर ठूला सहर (काठमाडौं, पोखरा) का फाइभ-स्टार होटल र स्वास्थ्य सचेत उपभोक्तासम्म पुर्याउने।
कर्णाली र अन्नपूर्ण क्षेत्रमा पदयात्रा (ट्रेकिङ) मा जाने पर्यटकलाई स्थानीय चिनोको परिकार (चिनोको ढिंडो, रोटी) अनिवार्य रूपमा खुवाउने व्यवस्था मिलाउने।
"ग्लुटेन-फ्री", "प्राकृतिक", "हिमाली अन्न" जस्ता ट्याग लगाएर प्याकेजिङ गर्ने।
श्रीलङ्का बाट सिक्नुहोस्: प्रविधि र अनुसन्धान
श्रीलङ्काको कृषि विभाग (Department of Agriculture) अन्तर्गत क्षेत्रीय बाली अनुसन्धान तथा विकास संस्थान (Field Crop Research and Development Institute) ले स-साना अन्न (मिलेट) को उन्नत जात विकास गरेर उत्पादकत्व बढाएको छ। उनीहरूले सूखा सहन सक्ने र उच्च प्रोटिनयुक्त मिलेटका जातहरू विकास गरेका छन्। साथै, माटो सुहाउँदो र कम पानीमा हुने जातहरूमा अनुसन्धान गरेर उत्पादन लागत घटाएका छन्।
श्रीलङ्काको 'फिल्ड क्रप रिसर्च एन्ड डेभलपमेन्ट इन्स्टिच्युट (FCRDI)' ले फिंगर मिलेट (कोदो/चिनो) को उन्नत जात 'रवाना' (Rawana) विकास गरेको छ, जसले सुख्खा क्षेत्रमा राम्रो उत्पादन दिन्छ।
Source: (https://doa.gov.lk/)
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) ले चिनोको उन्नत जात र उच्च उत्पादन दिने बीउ विकासमा लगानी बढाउनुपर्छ। हाल मुगुमा प्रति हेक्टर २ मेट्रिक टन उत्पादन भइरहेकोमा अनुसन्धानबाट यसलाई २.८ मेट्रिक टन/हेक्टर सम्म पुर्याउन सकिन्छ।
-
रोग कीरा प्रतिरोधी र खडेरी सहन सक्ने जातहरू विकास गर्नुपर्छ।
-
कृषि प्राविधिकहरूलाई चिनो खेतीको आधुनिक प्रविधिको तालिम दिएर किसानसम्म त्यो ज्ञान पुर्याउने।
युरोपबाट सिक्नुहोस्: हेल्थ मार्केट र प्रिमियम मूल्य
युरोपमा मिलेट (चिनो) लाई "ग्लुटेन-फ्री" (Gluten-free) र "अर्गानिक हेल्थ फूड" (Organic Health Food) को रूपमा प्रिमियम बजारमा बिक्री गरिन्छ। युरोपेली उपभोक्ताहरू स्वास्थ्यप्रति सचेत छन् र उनीहरू गुणस्तरीय, पौष्टिक र प्राकृतिक खानाको खोजीमा हुन्छन्। सानो उत्पादन भए पनि ब्रान्डिङ र प्याकेजिङ राम्रो हुँदा मूल्य उच्च हुन्छ।
(https://www.imarcgroup.com/news/millet-price-index)
उदाहरण: २०२५ को तेस्रो त्रैमासिकमा जर्मनीमा मिलेटको मूल्य प्रति मेट्रिक टन १,८४० अमेरिकी डलर (करिब रु. २४५ प्रति केजी) पुगेको थियो। यो उच्च मूल्य बेकरी, फङ्कनल फूड, र अर्गानिक उत्पादन निर्माताहरूको बलियो मागका कारण हो। युरोपको उच्च-विशिष्टीकृत उपभोक्ता बजारमा मिलेटले प्रिमियम मूल्य प्राप्त गरेको छ।
"ग्लुटेन-फ्री हिमाली चिनो" (Gluten-free Himalayan Chino): नेपालको चिनोलाई "ग्लुटेन-फ्री", "अर्गानिक", र "हिमाली सुपरफूड" को रूपमा ब्रान्ड गरेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न सकिन्छ। युरोपमा ग्लुटेन-मुक्त उत्पादनको उच्च माग छ र नेपाली चिनोले त्यो बजारमा राम्रो स्थान बनाउन सक्छ।
पर्यटन क्षेत्रमा प्रवर्द्धन: नेपाल आउने पर्यटकहरू प्रामाणिक स्थानीय अनुभवको खोजीमा हुन्छन्। होटल, होमस्टे, र ट्रेकिङ मेनु मा चिनो आधारित परिकार (चिनोको ढिंडो, रोटी, हलुवा, पुडिङ) अनिवार्य रूपमा राख्न सकिन्छ। यसले पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृतिसँग जोडिने मौका दिन्छ र स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन हुन्छ। उत्तराखण्डको मोडेल यहाँ सान्दर्भिक छ।
अन्तिम निष्कर्ष: के चिनो व्यवसायमा भविष्य छ ?
छोटो उत्तर: हो, चिनो व्यवसायमा उज्ज्वल भविष्य छ। तर, त्यो भविष्य केवल मुगुको सीमित बजारमा मात्र सीमित छैन। यो भविष्य स्वास्थ्य, पर्यटन, ब्रान्डिङ, र प्रविधिसँग जोडिएको छ।
अहिले पनि चिनो चामलको दैनिक माग २० देखि ३० किलोसम्म रहेको छ । तर, उत्पादन कम हुने हुँदा हामीले माग अनुसारको व्यवस्था गर्न सकेका छैनौं l
- स्थानीय बजार सक्रिय, सरकारी नीति निष्क्रिय: चिनोको व्यापार स्थानीय व्यापारीकै भरमा चलिरहेको छ। सरकारले घोषणा गरेका योजना कार्यान्वयन हुन जरुरी छ।
- उत्पादन विस्तार हुँदै, तर प्रशोधन आवश्यक: चिनोको वास्तविक आम्दानी यसको प्रशोधन (चिनोको पिठो, बिस्कुट, बेबी फूड) मा छ। हाल १७८% ROI रहेकोमा प्रशोधनपछि यसलाई ३००% सम्म पुर्याउन सकिन्छ।
- ब्रान्डिङ र पर्यटनको ठूलो सम्भावना: 'मुगुरे चिनो' लाई 'हिमाली सुपरफूड' को रूपमा ब्रान्ड गर्न सकिन्छ।
काँचो चिनो बेच्ने होइन, मूल्य थप्नेतर्फ लाग्नुपर्छ। स्थानीय सहकारी र निजी क्षेत्र मिलेर सानो प्रशोधन केन्द्र खोल्ने, प्याकेजिङ राम्रो बनाउने, र 'ग्लुटेन-फ्री, हेल्दी फूड' को रूपमा राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्ने हो भने चिनोले मुगुका किसानको मात्र नभई समग्र कर्णालीको आर्थिक रूपान्तरण गर्न सक्छ।