गुन्द्रुक नेपाली भान्साको त्यो परिचित स्वाद हो, जुन सायदै कुनै घरमा नपाक्ने होला। हरिया सागसब्जीहरूलाई परम्परागत रूपमा कुहाएर सुकाइने यो खाद्यवस्तु पहिले 'हेपिएको तरकारी' को सूचीमा पर्थ्यो। तर पछिल्लो समय यसको 'भाउ' भने निकै बढेको छ।
साना पसलदेखि भाटभटेनी, बिगमार्ट जस्ता ठूला डिपार्टमेन्टल स्टोरहरूमा लेबल र प्याकेजिङसहित बिक्री हुने गुन्द्रुकले अहिले आफ्नो परम्परागत पहिचानलाई आर्थिक समृद्धिसँग जोडेको छ। स्वदेशमा मात्र होइन, विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि कोसेलीको पहिलो रोजाइ बन्दै गएको यो परिकार अहिले तारे होटल, रेस्टुरेन्ट र मेला महोत्सवहरूमा समेत विशेष रूपमा पाक्न थालेको छ।
गुन्द्रुकको माग र बजार स्थिति
गुन्द्रुक, परम्परागत रूपमा पहाडी क्षेत्रका घरायसी भान्सामा तयार हुने सागको सुकाइएको रूप, अहिले केवल सांस्कृतिक परम्परा नभई आर्थिक अवसरको रूपमा पनि उभिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा यसको मागमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। स्वास्थ्य र पोषणप्रतिको सचेतना बढ्दै जाँदा, सागपातको यो परम्परागत खाद्यवस्तु नेपाली बजारमा मात्र नभई विदेशमा रहेका नेपाली समुदायमा पनि अत्यन्त लोकप्रिय बन्दै गएको छ।
भाटभटेनी, बिगमार्ट लगायत ठूला डिपार्टमेन्टल स्टोरदेखि अनलाइन प्लेटफर्महरूमा गुन्द्रुकका विभिन्न ब्रान्ड र प्याकेज उपलब्ध छन्। साना पसल र मेला–महोत्सवहरूमा पनि यसको बिक्री बढ्दै गएको छ। पोषणयुक्त र लामो समयसम्म सुरक्षित रहन सक्ने भएकाले नेपाली र विदेशमा रहेका उपभोक्ताको आकर्षण निरन्तर बढ्दै गएको छ।
नोट: बजार मूल्यहरू समय र स्थानअनुसार परिवर्तन हुन सक्छन्। यहाँ प्रस्तुत तथ्याङ्क र विश्लेषण विभिन्न स्रोतहरूमा आधारित छन् र यसले व्यवसायिक निर्णयको लागि एउटा आधार प्रदान गर्दछ। कृपया आफ्नो लगानीको निर्णय आफैं गर्नुहोला।
कृषक र ब्यापारीले पाउने मूल्य (प्रति केजीमा)
मुख्य संदेशहरु:
स्वास्थ्य र पोषण: गुन्द्रुकमा प्रोटिन, भिटामिन र किण्वनबाट हुने लाभले स्वास्थ्य सचेत उपभोक्ताको माग निरन्तर बढाइरहेको छ।
-
प्रत्यक्ष बिक्री र निर्यात अवसर: साना किसान र व्यवसायीहरू आफ्नै उत्पादन बजारमा लैजान सक्ने भएकाले ढुवानीमा झन्झट कम हुन्छ। ९०% गुन्द्रुक विदेशमा पनि निर्यात हुने भएकोले अन्तर्राष्ट्रिय बजार अवसर प्रबल छ।
-
उत्पादन पुनरुत्थान: परम्परागत रूपमा घरायसी प्रयोगको मात्र रहेको गुन्द्रुक अब व्यवासायिक उत्पादनमा परिणत हुँदैछ, जसले साना किसानको आयमा वृद्धि गर्ने सम्भावना देखाउँछ।
गुन्द्रुक उत्पादन विश्लेषण – जिल्ला तहमा
पछिल्ला वर्षहरूमा स्वास्थ्य र पोषणप्रतिको सचेतनाको वृद्धिसँगै यसको माग स्वदेश र विदेश दुबै बजारमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। विदेशी नेपाली समुदायका लागि कोसेलीको प्राथमिक रोजाइ बन्ने गुन्द्रुक अहिले स्टार होटल र रेस्टुरेन्टको मेनुमा पनि आइसकेको छ।
एक केजी गुन्द्रुक तयार पार्न २०-२२ केजी कच्चा पदार्थ (कास्कीमा) आवस्यक पर्दछ (यसमा मुलतः साग पर्छ)l सो पदार्थको प्रति केजी २०-४० को मूल्य र अन्य लागत जोड गर्दा प्रति केजी र ७०० आफ्नै पर्न आउदछl यसलाई बजारमा ८००-१२०० मा बेच्दा कृषक वा व्यवसायीले १००-५०० प्रति केजी नाफा कमाउने हुन्l
नेपाली बजारमा प्रतिकिलो गुन्द्रुकको मूल्य ६००–१,२५० रुपैयाँ सम्म पर्छ। निर्यातका लागि ब्रान्डेड गुन्द्रुकको मूल्य १,०००–२,००० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म पुग्ने गरेको छ।
जिल्ला/क्षेत्र | आवस्यक कच्चा पदार्थ (केजीमा) | कच्चा पदार्थको मूल्य (केजीमा) | उत्पादन लागत (प्रति केजीमा) | कृषकले पाउने मूल्य (केजीमा) | खुद नाफा (प्रति केजीमा) |
|---|---|---|---|---|---|
कास्की | २०–२२ | ३०–४० | ७०० | ८००–१,२०० | १००–५०० |
ललितपुर | १८-२० | ३५-४५ | ६५० | ७००–१,२०० | ५०–५५० |
मोरङ | १६-१७ | ३५–४० | ७०० | १,०००- २,००० | ३००–१,३०० |
इलाम | १६-१७ | ३५–४० | ७०० | १,००० | ३०० |
हेटौडा | १६-१७ | ३५–४० | ७०० | १,००० | ३०० |
काठमाडौँ | २०–२२ | २५–३५ | २५० | ३००–४०० | ५०–१५० |
Source: The Rising Nepal 22/08/2025; Setopati 27/12/2023; PaschmNepal 4/11/2025; Himalaya Times 18/1/2024; PradeshKhabar 21/2/2026; AllStocksInfo 9/11/2025; ekantipur 8/4/2024; onlinekhabar 26/4/2025
लगानीको प्रतिफल निकालेको तरिका
यो तालिकाअनुसार, लगानीको प्रतिफल निम्नानुसार निकालिएको छl
- कास्की (कम नाफा हुँदा): (८००-७००)/७०० = १४.३%
- कास्की (धेरै नाफा हुँदा): (१,२००-७००)/७०० = ७१.४%
यो भनेको हरेक रु १०० लगानी गर्दा, यहाँले रु १४.३-७१.४ नाफा गर्न सक्नुहुन्छl
व्यवसायिक दृष्टिकोण:
मोरङ र इलाममा ब्रान्डिङ र निर्यात केन्द्रित उत्पादन भएकाले उच्च नाफा सम्भावना छ।
कास्की र काठमाडौंमा स्थानीय खुद्रा बजारले मध्यम नाफा दिन्छ।
कच्चा मालको मात्रा र लागतले उत्पादन योजना र मूल्य निर्धारणमा निर्णायक भूमिका खेल्छ।
बजार पहुँच र उपभोक्ता माग: गाउँदेखि विदेशसम्म
गुन्द्रुक, जुन कहिल्यै घरको भान्साभन्दा बाहिर निस्कने कल्पना गरिएको थिएन, आज त्यही गुन्द्रुकले देशका ठूला डिपार्टमेन्टल स्टोरदेखि अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म आफ्नो उपस्थिति देखाएको छ। पहिले ‘हेपिएको तरकारी’को रूपमा चिनिने गुन्द्रुक अहिले ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ र निर्यातको माध्यमबाट किसानदेखि ठूला उद्यमीसम्मका लागि आम्दानीको भरपर्दो स्रोत बन्दै गएको छ। यसको बजार उपलब्धता र उपभोक्ता मागले गुन्द्रुकलाई परम्परागत खाद्य संस्कृतिदेखि व्यावसायिक उत्पादनसम्मको यात्रा तय गरेको छ।
पार्टी प्यालेस, तारे होटल र थकाली होटल तथा रेस्टुरेन्टहरूमा गुन्द्रुकको व्यापक माग छ।
भगवान चन्द्र उप्रेती - ब्यापारी - साभार The Rising Nepal 22/08/2025
रोङ गाउँपालिकामा अहिले दुईवटा कारखाना सञ्चालनमा छन्, जसले वार्षिक १,५०० केजी गुन्द्रुक उत्पादन गर्छन्। दुईवटा नयाँ कारखाना निर्माणधीन छन्, जसपछि वार्षिक उत्पादन क्षमता ५,००० केजी पुग्ने लक्ष्य छ। यहाँ उत्पादित गुन्द्रुक क्यानडा, अमेरिका र अष्ट्रेलियासम्म निर्यात भइरहेको छ।
एक केजी गुन्द्रुक थोकमा रु १,००० मा बिक्री हुन्छ।
यस्तै, मोरङको कनेपोखरी गाउँपालिकामा पनि गुन्द्रुक उद्योग स्थापना गरिएको छ।
हामीले प्याकेजिङ उद्योग स्थापना गरिसकेका छौं। गुन्द्रुकको माग अत्यधिक छ, तर ड्रायर मेसिन नहुँदा उत्पादन बढाउन सकेका छैनौं। एकपटक ड्रायर पाएपछि उत्पादन धेरै विस्तार गर्नेछौं।
नेपालमा गुन्द्रुक व्यवसायका जोखिमहरू
गुन्द्रुकको बजार र सम्भावना आकर्षक देखिए पनि यो व्यवसाय चुनौती र जोखिमबाट मुक्त छैन। कृषिमा आधारित उत्पादन भएकाले यो मौसम र कच्चा पदार्थको उपलब्धतामा निर्भर छ। साथै, व्यावसायिक रूपमा सफल हुन गुणस्तर नियन्त्रण, प्राविधिक पूर्वाधार र बजार प्रतिस्पर्धालाई सन्तुलनमा राख्नु आवश्यक छ। यहाँ यस व्यवसायसँग सम्बन्धित प्रमुख जोखिमहरू प्रस्तुत गरिएका छन्।
कच्चा पदार्थ आपूर्ति जोखिम: एक केजी गुन्द्रुक बनाउन १६–१७ केजी काँचो साग चाहिन्छ। साग उत्पादन जहिले पनि मौसम, बीउ र मलमा निर्भर हुने भएकाले आपूर्ति श्रृंखलामा अवरोध आउन सक्छ। कानेपोखरीमा बीउ वितरण ढिलो हुँदा उत्पादनमा असर परेको थियो।
पूर्वाधार अभावको जोखिम: व्यावसायिक उत्पादनका लागि ड्रायर मेसिन (सोलार/विद्युतीय) अनिवार्य छ। कानेपोखरीको सहकारीसँग ड्रायर नहुँदा उत्पादन क्षमता सीमित भएको छ। यस्तो मेसिन आयात गर्नुपर्ने र खरिद प्रक्रियामा ढिलाइ हुने सम्भावना रहन्छ।
गुणस्तर र प्रमाणीकरण जोखिम: ठूला बजार र निर्यातका लागि खाद्य प्रविधि प्रमाणीकरण (लाइसेन्स) अनिवार्य छ। यो प्रक्रियामा समय लाग्छ र पीएच स्तर ३.५–४.२ कायम राख्न नसके उत्पादन अस्वीकृत हुन सक्छ। हेटौंडाका उद्यमीले ४ महिनापछि मात्र लाइसेन्स पाएका थिए।
बजार मूल्य र प्रतिस्पर्धा जोखिम: कालीमाटीमा गुन्द्रुकको मूल्य ३००–४०० रुपैयाँ मात्र छ, जबकि ब्रान्डेड गुन्द्रुक ८००–१,२५० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ। सस्तो घरेलु गुन्द्रुकसँग प्रतिस्पर्धा गर्न गुणस्तर र ब्रान्डिङमा लगानी गरिरहनुपर्छ।
उपभोक्ता प्राथमिकता परिवर्तनको जोखिम: भारतको दार्जिलिङमा गुन्द्रुकको माग घट्दै गएको छ। यसले दीर्घकालमा उपभोक्ताको स्वाद र प्राथमिकता परिवर्तन हुँदा बजार प्रभावित हुन सक्ने जोखिम देखाउँछ।
अन्तिम निष्कर्ष: के गुन्द्रुक व्यवसायमा भविष्य छ ?
गुन्द्रुकको बढ्दो बजारले सबैका लागि अवसर सिर्जना गरेको छ। तर, यो अवसरलाई भुइँमा उतार्न आ-आफ्नो भूमिका अनुसार फरक रणनीति चाहिन्छ।
यदि तपाईं किसान हुनुहुन्छ भने:
सम्झौता खेतीमा जानुहोस्: पोखराका किसानहरुले जस्ता उद्योगीसँग साग बेच्ने सम्झौता गर्नुहोस्। यसले उत्पादनको बजार सुनिश्चित हुन्छ।
सिजन अनुसार मूल्य तय गर्नुहोस्: सिजनमा प्रतिकिलो २५–३० रुपैयाँ र अफ सिजनमा ४० रुपैयाँसम्म मूल्य पाइन्छ। उत्पादन योजना यही अनुसार बनाउनुहोस्।
गुणस्तरमा ध्यान दिनुहोस्: रोङ गाउँपालिकाको उदाहरणले देखाउँछ, राम्रो गुणस्तरको सागले राम्रो गुन्द्रुक बन्छ र त्यसको मूल्य पनि राम्रो पाइन्छ।
यदि तपाईं व्यवसायी हुनुहुन्छ भने:
स्थानीय बजारका लागि विविधता: सानो प्याकेट (१०० ग्राम, २०० ग्राम) मा रायो, मुला, तोरीको गुन्द्रुक राख्नुहोस्। नयाँ बानेश्वरको मार्ट सञ्चालकले महिनामा १०–१५ किलो यसरी नै बेचिरहेका छन्।
ठूलो बजारका लागि ब्रान्डिङ र प्रमाणीकरण: भाटभटेनी, बिगमार्ट जस्ता स्टोरमा जान खाद्य प्रविधि प्रमाणीकरण (लाइसेन्स) र आकर्षक प्याकेजिङ अनिवार्य छ। पोखराका आचार्यको 'हरिलो ब्रान्ड' यसको उदाहरण हो।
निर्यातका लागि गुणस्तर र प्याकेजिङ: विदेश पठाउँदा भ्याकुम प्याकेजिङ गर्नुहोस् र उत्पादनको पीएच स्तर ३.५–४.२ कायम राख्नुहोस्। चितवनकी अम्बिका धितालले आफ्नो ६० प्रतिशत उत्पादन यसरी नै निर्यात गर्छिन्।
यदि तपाईं स्थानीय सरकारमा हुनुहुन्छ भने:
पूर्वाधारमा लगानी गर्नुहोस्: कानेपोखरी गाउँपालिकाको उदाहरण हेर्नुहोस्। ड्रायर मेसिनको अभावमा उत्पादन सीमित भएको छ। सहकारी र उद्यमीलाई मेसिन खरिदमा सहयोग गर्नुहोस्।
सामूहिक ब्रान्डिङ प्रवर्द्धन गर्नुहोस्: इलामको रोङ गाउँपालिकाले 'रोङ गुन्द्रुक' ब्रान्ड स्थापना गरेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याएको छ। यस्तो पहलले स्थानीय उत्पादनको पहिचान बनाउँछ।
प्राविधिक सहयोग र तालिम: हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले जस्तै उद्यमीलाई तालिम र खाद्य प्रविधि प्रमाणीकरणमा सहयोग गर्नुहोस्। यसले बजारीकरणको बाटो खोल्छ।
गुन्द्रुकको बजार अब स्थानीय भान्साभन्दा धेरै माथि पुगिसकेको छ। चाहे त्यो विदेश पठाउने कोसेली होस्, सहरी बजारको खुद्रा व्यापार होस्, वा अन्तर्राष्ट्रिय निर्यात, प्रत्येक क्षेत्रका आ–आफ्नै माग र मापदण्ड छन्। सफल हुनको लागि आफ्नो लक्ष्य अनुसारको रणनीति, गुणस्तरमा ध्यान, र आवश्यक प्रमाणीकरण प्राप्त गर्नु आवश्यक छ। स्थानीय सरकार र विभिन्न परियोजनाहरूले दिएको सहयोगलाई समेत उपयोग गर्ने हो भने गुन्द्रुकले नेपाली कृषि उत्पादनलाई विश्व बजारमा चिनाउन ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छ।