कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र: सानो पर्यटक सङ्ख्या, ठूलो अवसर

कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र नेपालको सबैभन्दा दुर्लभ घाँसे मैदान भएको क्षेत्र हो। यहाँ विशेषगरी लोपोन्मुख कृष्णसार संरक्षणका लागि राखिएको छ।

कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र नेपालको बर्दिया जिल्लाको गुलरिया नगरपालिकामा पर्दछ।

कृष्णसार संरक्षण क्षेत्रमा प्रवेश गर्न निम्नानुसार शुल्क तिर्नुपर्छ:

• नेपाली नागरिक: रु. १००
• सार्क राष्ट्रका पर्यटक: रु. ५००
• अन्य विदेशी पर्यटक: रु. २,०००
• दश वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका: निःशुल्क

स्रोत:  Nepal Tourism Board

👉  अरू पर्यटकीय गन्तब्यको तुलनामा कृष्णसारको शक्ति यसको "विशेषता" मा छ।

कृष्णसारमा पर्यटकको संख्या वर्षेनि एकैनासले बढेको छैन। सन् २०२२ मा धेरै पर्यटक आए पनि त्यसपछि वर्षहरुमा भने कमी आएको छ। तर एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत भने स्पष्ट रूपमा देखिन्छ:

👉 विदेशी पर्यटकको चासो बिस्तारै बढ्दै गइरहेको छ।

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2077/78; 2078/79; 2079/80, 2080/81); * Only 3 months available cited in The Kathmandu Post 26/09/2025

• कृष्णसारमा समस्या “पर्यटक धेरै हुनु” होइन।
• समस्या भनेको “थोरै पर्यटक आउँदा आम्दानी पनि कम हुनु” हो।

👉 त्यसैले यहाँको अवसर ठूलो संख्यामा आउने पर्यटक होइन, उच्च मूल्य दिन सक्ने पर्यटन ल्याउने हो।

कृष्णसारको पर्यटन लगभग पूर्णरूपमा नेपाली पर्यटकमै निर्भर छ। कुल पर्यटकमध्ये ९७% भन्दा बढी नेपाली नै हुन्छन्। यसको अर्थ:

• यहाँ स्थानीय तथा आन्तरिक पर्यटनको स्थिर आधार छ
• शनिवार तथा अन्य बिदाका दिनहरूमा पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ
• नेपालगञ्ज, कोहलपुर, बर्दिया क्षेत्रबाट नियमित रूपमा पर्यटक आउन सक्ने आधार छ

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

👉 यदि कुनै कारणले नेपाली पर्यटकको संख्या घट्यो भने, कृष्णसारको सम्पूर्ण पर्यटन प्रणाली नै प्रभावित हुन सक्छ।

सार्क पर्यटकहरुको संख्या एकदम कम छ । सार्क बाहेक अन्य देशका विदेशी पर्यटकको संख्या सानो छ, तर बढ्ने क्रममा छ। 

• यसले संकेत गर्छ कृष्णसारले विदेशी बजारमा महत्व पाउन थालेको छ। यो महत्व मौसम सफा भएको महिनाहरुमा बढेको छ l
  

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

सन् २०२३ को कुल पर्यटक संख्या हेर्दा, यहाँ दुई खाले ढाँचा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। ​

• मुख्य सिजन असोजदेखि पुससम्म हो। यो वर्षकै सबैभन्दा व्यस्त समय हो।
• दोस्रो, सानो सिजन माघदेखि वैशाखसम्म हुन्छ।

स्रोत:  Department of National Parks and Wildlife Conservation (2080/81)

कृष्णसारमा पर्यटक पुगेका छन्, तर आवासको आपूर्ति शून्य जस्तै छ। यसले इको-लज, रिसोर्ट वा होमस्टेका लागि लगानीको अवसर सिर्जना गर्दै छ।

पर्यटकहरू दिनको यात्रा (डे ट्रिप) सकेर बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकैका होटलहरूमा फर्किन्छन्, किनभने संरक्षण क्षेत्रभित्र कुनै रिसोर्ट, होमस्टे वा रेस्टुरेन्ट छैनन्।

रामु केसी - रेन्जर - साभार The Kathmandu Post 26/9/2026

खैरापुरबाट जम्मा ३०–४५ किलोमिटर टाढा रहेको डल्ला गाउँ (मधुवन नगरपालिका, बर्दिया) ले यस क्षेत्रमा होमस्टे मोडल सफल हुन्छ भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छ।

स्रोत:  The Kathmandu Post 8/10/2022

संरक्षण क्षेत्रभित्रको ३५० बिघा भन्दा बढी जग्गा  अतिक्रमण  भएको छ। यसको उचित सम्बोधन गर्न तर्फ हामी लागिपरेका छौ। 

दिपेन्द्र यादव - कृष्णसार संरक्षण समिति - साभार The Kathmandu Post 26/9/2026

👉 पुनर्वास प्रक्रियालाई ध्यानमा राखिराख्नुहोला। संरक्षण समिति सक्रिय रूपमा समाधान खोज्दै छ। यो समस्या समाधान भएपछि, यसले होटल आवासका लागि विकल्पहरू खोलिदिनेछ।

कृष्णसार संरक्षण क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ कृष्णसार (हरिण), खुला घाँसे मैदान, र तराईको रमणीय वातावरणले गर्दा यो क्षेत्र अनुसन्धान र वन्यजन्तु कथा भन्ने (wildlife storytelling) कार्यका लागि निकै सम्भावना बोकेको छ।

स्रोत:  Nepal Tourism Board, 2024

यहाँ विकास गर्न सकिने सम्भावित सेवाहरू:

• कृष्णसारको व्यवहार (behavior) र घाँसे मैदान अध्ययन सहायता
• वन्यजन्तु फोटोग्राफी र छायाङ्कन क्षेत्र
• संरक्षण शिक्षा र विद्यार्थी मैदानी भ्रमण (student field visit)
• चरा हेर्ने र पारिस्थितिकीय व्याख्या सेवा (eco-interpretation service)
• छोटो प्रकृतिको वृत्तचित्र निर्माण सहायता
• घाँसे मैदान संरक्षण कथाकथन कार्यक्रम (storytelling program)

👉 कृष्णसारको शक्ति यहाँको दुर्लभ वन्यजन्तु र खुला तराईको परिदृश्यमा छ। यही कारणले यो भविष्यमा सानो स्तरको वन्यजन्तु अनुसन्धान र संरक्षण कथाकथनको गन्तव्य (conservation storytelling destination) बन्न सक्ने क्षमता राख्छ।

विगत ४ वर्षको पर्यटक वृद्धिदर र मौसमी तालिकालाई आधार मानेर हेर्दा, सन् २०२६ मा निम्नानुसार पर्यटक सङ्ख्याको आकलन गर्न सकिन्छ l

नोट:  ८०% विश्वास अन्तराल l

• यी तथ्याङ्कहरूलाई योजनाको आधार मान्नुहोस्, तर निश्चित नहुनुहोस्। नीति, विश्व अर्थतन्त्र वा स्थानीय घटनाका कारण पर्यटक संख्यामा परिवर्तन आउन सक्छ।​
  

कृष्णसारमा अन्नपूर्ण वा चितवन जस्तो लाखौं मान्छे आउँदैनन्। त्यसैले यहाँ "भीड बेचेर" होइन, "अनुभव बेचेर" आम्दानी गर्नुपर्छ। यहाँ सफल हुने व्यवसायहरू ती हुन् जुन जसले:

• कम पर्यटकबाट पनि राम्रो आम्दानी निकाल्न सक्छन्।
• स्थानीय स्रोतमा आधारित छन्।
• प्रकृति र संरक्षणसँग मेल खान्छन्।
• सानो स्केलमा सुरु गर्न सकिन्छ।
• अनुभवसँग जोडिएका छन्।

👉 अब वास्तविक उदाहरणहरू हेरौँ - यी प्रत्येक व्यवसाय कृष्णसारको गर्मी मौसम, वन क्षेत्र, र स्थानीय कच्चा पदार्थसँग मेल खाने भएकाले सफल हुन सक्छन्।

हात्तीको गोबरको कागज बर्दिया क्षेत्रको वन्यजन्तु ब्रान्डिङका लागि एकदम उपयुक्त छ। वन्यजन्तु–थीम भएको स्मृति चिन्ह (souvenir) को बजार सानो भए पनि मूल्य भने उच्च हुन सक्छ।

• अवसर: वन्यजन्तु नोटबुक बनाउने, इको पोस्टकार्ड बनाउने, कृष्णसारको चित्र भएको डायरी बनाउने, र संरक्षण उपहार पसल राख्ने
  
  👉 नेपालमा हात्तीको गोबरबाट उच्च गुणस्तरको कागज: उत्पादन, लागत र व्यापारिक अवसर
  

कृष्णसारको मुख्य पहिचान नै संरक्षण हो। यहाँ प्लास्टिक प्रयोग गर्ने व्यवसाय लामो समय टिक्दैन, तर केराको पातको दूना–टपरी भने प्रकृति र व्यापार दुवैसँग जोडिन्छ।

• अवसर: केराको पातका दूना टपरी बनाउने, त्यसमा स्थानीय खाजा र थारु खाना पस्कने, "इको–फ्रेन्डली सफारी खाना" बनाउने, र पिकनिक प्याकेज बनाउने।
  
  👉 नेपालमा केरा पातको प्लेट व्यवसाय: लागत, नाफा र पूरा सुरुवाती गाइड
  

कृष्णसार वरपरको क्षेत्र कृषि प्रणालीमा आधारित छ। इको–टुरिजम बढ्दै जाँदा जैविक खानाको माग पनि बढ्छ।

• अवसर: जैविक तरकारी खेती गर्ने, होटेलहरूलाई आपूर्ति चेन बनाउने, इको–फार्म भ्रमणको व्यवस्था गर्ने, र दिगो कृषि ब्रान्डिङ गर्ने
  
  👉नेपालको सुन: गाईको गोबरलाई अर्बौं रुपैयाँको जैविक मल उद्योगमा बदल्ने तरिका
  

कृष्णसारमा धेरै पर्यटक बिहान वा छोटो प्रकृति भ्रमणका लागि आउँछन्। त्यसैले हल्का, सजिलो र सँगै लैजान मिल्ने खानाको माग बढ्न सक्छ।

• अवसर: ब्रेकफास्ट शेक बनाउने, सफारी खाजा बनाउने, इको–लजको ब्रेकफास्ट मिक्स बनाउने, र स्वस्थ पर्यटक खानाको ब्रान्डिङ गर्ने
  
  👉 खेतबाट सम्पत्ति: नेपालमा केराको पाउडर व्यवसायको पूरा गाइड
  

बर्दिया क्षेत्रमा धार्मिक र प्रकृति पर्यटन दुवै छन्। मन्दिरका फूललाई अगरबत्तीमा बदल्ने हो भने सानो तर टिकाउ व्यवसाय चलाउन सकिन्छ।

• अवसर: मन्दिरका फूल पुनः प्रयोग गर्ने, "प्राकृतिक घाँसे मैदानको सुगन्ध" बनाउने, सानो स्मृति चिन्हको रूपमा प्याकेट बनाउने, र पर्यटकीय स्मृति चिन्हको प्याक बनाउने
  
  👉 नेपालमा मन्दिरका फूलबाट आम्दानी: अगरबत्ती व्यवसायको व्यावहारिक अवसर
  

अन्नपूर्णामा ठूलो संख्याको पर्यटकले काम गर्छ। चितवनमा सफारीको भीडले काम गर्छ। तर कृष्णसारमा "विशेषज्ञता" ले काम गर्छ।

• यहाँ टिक्ने व्यवसायहरू ती हुन् जो सानो आकारबाट सुरु गर्छन्, आफ्नै ठाउँको वस्तुलाई प्रयोगमा ल्याउँछन्, संरक्षण ब्रान्डिङसँग जोडिन्छन्, र थोरै पर्यटकबाट धेरै आम्दानी लिन सक्छन।
  
  👉  कृष्णसारको सबैभन्दा ठूलो अवसर भनेको प्रकृतिसँग मिल्ने उच्च मूल्यको अनुभव अर्थतन्त्र" बनाउनु हो।