काठमाडौंको "डे–ट्रिप अर्थतन्त्र" र व्यवसायिक अवसरहरू

शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज काठमाडौँको उत्तरी भागमा फैलिएको एक प्राकृतिक सुरक्षात्मक पर्खाल हो। यो निकुञ्जले सहरलाई पानी, हरियाली, शितलता, र प्रकृतिसंग रमाउन सकिने एउटा उत्तम थलो दिएको छ।

नेपालका धेरै पर्यटन क्षेत्रहरू विदेशी पर्यटकमा निर्भर छन्। तर, शिवपुरी–नागार्जुनको वास्तविक शक्ति भनेकै काठमाडौँका स्थानीय वासिन्दाहरु हुन् । कति त बिहानै पदयात्रा गरेर फर्किने युवाहरू छन्, कति भने बिदाको दिन घुम्न जाने परिवारहरू, साइक्लिङ समूहहरू, विद्यालय र कार्यालयका टोलीहरू, र प्रकृतिमा केही घण्टा बिताउन खोज्ने सहरवासीहरू पर्दछन्।

यो निकुञ्ज नेपालको काठमाडौँ, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक र धादिङ जिल्लाहरूमा पर्दछ, जसले कुल २९ वटा स्थानीय तहहरू समेट्दछ।

यहाँ प्रवेशको लागि निम्नानुसारको रकम तिर्नुपर्दछ।

• नेपाली नागरिक: रु १००
• सार्क नागरिक: रु ६००
• अन्य विदेशी नागरिक: रु १,०००
• १० वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका: निःशुल्क

स्रोत:  शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज

👉 शिवपुरी अब “ट्रेकिङ गन्तव्य” मात्र होइन। यो काठमाडौंको बढ्दो “डे–ट्रिप अर्थतन्त्र” हो।

सन् २०२१ देखि २०२४ बीच कुल पर्यटक संख्या १००% भन्दा धेरैले बढ्यो। अझ महत्वपूर्ण कुरा, कुल आगन्तुकमध्ये ९६% भन्दा बढी नेपाली नै छन्।

यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ: पोखरा वा एभरेस्टजस्तो विदेशी पर्यटकमा निर्भर मोडेल यहाँ काम गर्दैन। शिवपुरीको वास्तविक बजार भनेको काठमाडौंकै स्थानीय मानिसहरू हुन्।

स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८; २०७८/७९; २०७९/८०, २०८०/८१); शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज

👉 यहाँ सफल हुने हो भने काठमाडौंको “शनिबार घुम्न निस्किने” मानिसलाई बुझ्नुपर्छ। उनीहरूको आवश्यकता:

• छिटो पुग्न सकिने ठाउँ
• धेरै महँगो नपर्ने अनुभव
• परिवारमैत्री वातावरण
• छोटो समयमै “ताजा अनुभव” हुने अनुभूति
• फोटो, खाना, चिया, विश्राम, र सजिलो पैदलयात्रा

शिवपुरीमा "अफ–सिजन" लगभग छैन। जाडो महिनामा समेत हरेक महिना २०,००० भन्दा बढी आगन्तुक आउँछन्।

राम्रो मौसम, स्कूल/कलेज छुट्टी, कार्यालय समूह सहित घुमघाम, र हाइकिङ सिजन।

पहिलेका वर्षहरुमा, दशैँ-तिहार ताका उल्लेख्य भिड हुन्थ्यो, तर सन् २०२४ मा भने यी महिनामा सङ्ख्या घटेको देखिन्छ।

यही समय हो: नयाँ मेनु परीक्षण गर्ने, स्थानीय क्लबसँग सम्बन्ध बनाउने, सामाजिक सञ्जालमा प्रचारप्रसार गर्ने, उपकरण मर्मत गर्ने, र आगामी सिजनको तयारी गर्ने।

स्रोत:  शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज

विदेशी पर्यटक संख्या कम भए पनि उनीहरूको खर्च क्षमता धेरै हुन्छ। विदेशी पर्यटकको मुख्य सिजन:

• मार्च–मे
• सेप्टेम्बर–नोभेम्बर
• अक्टोबर महिना पनि बलियो बन्दै गएको छ

स्रोत:   शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज  

सार्क पर्यटकको फरक ढाँचा

• सार्क आगन्तुकहरू वर्षभर तुलनात्मक रूपमा स्थिर देखिन्छन्।
• सार्क पर्यटकहरुको सङ्ख्या विशेष गरी मे-जुन, र नोभेम्बर-डिसेम्बरमा बढी देखिन्छ।
• यस समूहले "नियमित न्यूनतम बजार" बनाइदिन्छ।
  

शिवपुरी हिमालयन रिसोर्ट बजार होइन। यो "छिटो पुग्ने प्राकृतिक राहत केन्द्र" हो। त्यसैले यहाँ व्यवसाय गर्दा सोच बदल्नुपर्छ। यसैले,

• लक्जरी होइन, मात्राको बारेमा सोच्नुहोस्।
• एडभेन्चर होइन, सुविधाको बारेमा ध्यान दिनुहोस्।

👉 नाफा हजारौं साना खर्चबाट आउँछ।

स्रोत:  शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज

यहाँ आउने पर्यटकहरूलाई चाहिएको:

• राम्रो चिया पसल, सफा शौचालय, पार्किङ, खानेपानी, हल्का खाना, बस्ने ठाउँ, फोटो स्पट र झोलाजस्ता सरसामानहरू।
  

शिवपुरी काठमाडौंको छेउको हरियो जंगल मात्र होइन। यहाँको जैविक विविधता, वनको बनावट, पानीका मूल, र राजधानीसँगको नजिकको दूरीले यसलाई अनुसन्धान र चलचित्र निर्माणको दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण बनाएको छ।

स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड, २०२४

अन्य संरक्षित क्षेत्रहरूको तुलनामा शिवपुरीमा अनुसन्धान र फिल्मका काम बढी देखिनुले यहाँको पहुँच, वातावरणीय महत्व, र शैक्षिक सम्भावना झल्किन्छ। यहाँ विकास गर्न सकिने सेवाहरू:

• सहरी अवस्था (ecology) र जैविक विविधता अनुसन्धान सहायता
• विद्यार्थीहरूको फिल्ड अध्ययन र प्रकृति शिक्षा कार्यक्रम
• चलचित्र छायाङ्कन समन्वय र अनुमति सहायता
• चरा हेर्ने र प्रकृति वृत्तचित्र प्याकेज
• जंगलका बाटोमा व्याख्यात्मक सेवा (trail interpretation) र स्थानीय गाइड सेवा
• वातावरणीय कथाकथन (environmental storytelling) र इको-मिडिया कार्यशाला

👉 काठमाडौं नजिक भएकाले शिवपुरीमा सहरी वातावरणीय अनुसन्धान र प्रकृति कथाकथनको केन्द्र बन्न सक्ने क्षमता राख्छ।

पछिल्ला चार वर्षले एउटा कुरा स्पष्ट देखाएका छन् - माग वास्तविक छ र बढिरहेको छ।

नोट:  ८०% विश्वास अन्तराल।

👉  पर्यटन सधैं स्थिर रहँदैन। त्यसैले अनुमानलाई "ग्यारेन्टी" होइन, "योजना बनाउने उपकरण" को रूपमा बुझ्नुहोस्।

शिवपुरी-नागार्जुन आउने अधिकांश पर्यटकहरु छोटो समयका लागि आउँछन् र उनीहरूको खर्च गर्ने निर्णय धेरै छिटो हुन्छ। त्यसैले यहाँ सफल व्यवसायले तुरन्त खान दिन सक्ने र निरन्तर माग हुने वस्तुलाई बिशेष ध्यान दिनुपर्छ।

पैदलयात्रापछि मानिसलाई तुरुन्त चिसो र हल्का पेय पदार्थ चाहिन्छ।

• अवसर: निकुञ्ज बाहिर निस्कने ढोका, सवारी रोक्ने ठाउँ, र बाटो सकिने स्थल नजिक मोही र कागती पानीको पसल।
  
  👉 रु. ५० को मोही व्यवसाय : कसरी एउटा गिलास नेपालमा दैनिक आम्दानी बन्न सक्छ
  

शिवपुरी आउने धेरैजसो युवा र परिवारहरू स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन्छन्। उनीहरूलाई गह्रौं खाना होइन, हल्का मीठो खाना चाहिन्छ।

• अवसर: केरा, दही र मह प्रयोग गरेर बनाइने आइसक्रिमलाई खाजाघर र दृश्य देखिने स्थल नजिक बेच्ने।
  
  👉 केराबाट आम्दानी बढाउने तरिका: नाइसक्रिम र आइसक्रिम मार्फत मूल्य वृद्धि
  

यहाँ आउने मानिसहरू "घरको स्वाद + प्रकृतिको अनुभव" खोज्छन्।

• अवसर: गुन्द्रुक, उसिनेको आलु, भुटेको बदाम, र अचारलाई सानो परिकारको रूपमा छिटो पस्कने प्रणाली बनाउने।
   
  👉 गुन्द्रुक : परम्परागत सागको बढ्दो मूल्य
  

शिवपुरीमा योजना बनाएर खर्च गर्नेभन्दा पनि आँखाले देखेपछि किन्ने प्रवृत्ति धेरै हुन्छ।

• अवसर: प्रवेश बिन्दु, चिया पसल, र साइकल रोकिने स्थल नजिक साना पोकामा बेच्ने।
  
  👉 लप्सी मिठाई : अमिलो अचारदेखि मीठो चकलेटसम्म - के नेपालले नयाँ उद्योग बनाउन सक्छ?
  

सेप्टेम्बर २०२३ मा ३२.६ किलो फोहोर (१८० पेट बोतल) र अप्रिल २०२४ मा ३०.५ किलो फोहोर (१५६ प्लास्टिक बोतल, १९.८६ किलो प्लास्टिक र्यापर) तीनवटा सफाइ अभियानमा मात्रै संकलन भयो। (स्रोत:

• अवसर: चिया पसल, पिकनिकको खाना, र साताको अन्तिम दिनको भीडमा केराको पातको थाली प्रयोग गर्ने।
  
  👉 नेपालमा केराको पातबाट प्लेट व्यवसाय: लागत, नाफा र पूर्ण व्यवसायिक मार्गदर्शन
  

शिवपुरी-नागार्जुनको सफलता अनौठो उत्पादन बेचेर होइन, दोहोरिने मागलाई सहज आपूर्ति गर्नु हो।

• तुरुन्त खाने सकिने वस्तुमा ध्यान दिनुहोस्।
• स्थानीय आगन्तुकको नियमित मागलाई बुझ्नुहोस्।
• सुविधा र सहजतामा आधारित सेवा दिनुहोस्।​
• निकुञ्जबाट बाहिर निस्कने ठाउँमा बिक्री केन्द्रित व्यवसाय खोल्नुहोस्।
  
  👉 शिवपुरी-नागार्जुनमा जित्ने व्यवसाय त्यो हो, जुन मानिसको छोटो यात्राभित्रै दैनिक जीवनको अङ्ग बन्न सक्छ।