गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र: घरेलु पर्यटनको उदय, छोटो सिजन, र नयाँ व्यवसायिक अवसरहरू

गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र नेपालको मध्य–पूर्वी भागमा अवस्थित छ र यो दोलखा, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक र ओखलढुंगा जिल्लाहरूमा फैलिएको छ। यसको उत्तरमा तिब्बत रहेको छ।

काठमाडौंबाट करिब १३० किलोमिटर उत्तर–पूर्वमा रहेको यो क्षेत्र गौरीशंकर हिमाल, रोल्वालिङ उपत्यका, हिमनदी, शेर्पा तथा तामाङ संस्कृति, र अपेक्षाकृत कम भीडभाड भएका पदमार्गका लागि परिचित छ।

यहाँ प्रवेश गर्न निम्नानुसारको दस्तुर तिर्नुपर्दछ:

• नेपाली पर्यटक: रु १००
• सार्क राष्ट्रका पर्यटक: रु १,०००
• अन्य विदेशी पर्यटक: रु ३,०००
• १० वर्षमुनिका बालबालिका: निःशुल्क

स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड

👉 लोकप्रिय गन्तव्यहरूमा कालिञ्चोक, बेडिङ, ना गाउँ, त्सो रोल्पा र रोल्वालिङ उपत्यका क्षेत्र पर्दछन्।

महामारीपछि गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रमा पर्यटन उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भनेको घरेलु पर्यटनको उदय हो।

गौरीशंकरमा अहिले तीनवटा स्पष्ट बजार देखिन्छन्:

• नेपाली पर्यटक – सबैभन्दा ठूलो र बढ्दो बजार
• सार्क पर्यटक – सानो तर मौसमी बजार
• विदेशी ट्रेकर – उच्च खर्च गर्ने प्रिमियम बजार

स्रोत:  राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८; २०७८/७९; २०७९/८०, २०८०/८१)

👉 यो केवल पर्यटन पुनरुत्थान होइन, गौरीशंकरमा नयाँ “तीन-तहको पर्यटन अर्थतन्त्र” को निर्माण हो।

सन् २०२३ मा पहिलो पटक नेपाली पर्यटकले गौरीशंकर पर्यटनलाई नयाँ दिशा दिएका छन्।

विशेषगरी, सेप्टेम्बर, अक्टोबर, नोभेम्बर, र मे महिनाहरूमा घरेलु पर्यटकको आगमन उल्लेखनीय देखिन्छ।

स्रोत:  राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०८०/८१)

👉 गौरीशंकर अब नेपाली परिवार, युवा समूह, विद्यार्थी, तथा छोटो पदयात्रा खोज्ने यात्रुहरूको पनि गन्तव्य बन्दैछ।

सम्भावित अवसर:

• विद्यार्थी तथा युवा ट्रेक प्याकेज
• पारिवारिक पदयात्रा
• छोटो ३–५ दिनका ट्रेक
• नेपाली स्वादका भोजन सेवा
• होमस्टे तथा स्थानीय अनुभव आधारित पर्यटन

सन् २०२३ मा यी अवधिहरूमा विदेशी पर्यटक सबैभन्दा बढी यहाँ आएका थिए।

• फेब्रुअरी-अप्रिल
• सेप्टेम्बर-नोभेम्बर

सो वर्षको ती पाँच महिनामा ८५% भन्दा बढी विदेशी पर्यटक गौरीशंकर घुम्न आएका थिए।

स्रोत:  राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०८०/८१)

👉  यद्यपि आगन्तुक संख्या तुलनात्मक रूपमा सानो नै रहेको छ, प्रति आगन्तुक खर्च उल्लेखनीय रूपमा उच्च छ, जसले उच्च-मूल्य भएका पर्यटन सेवाहरूका लागि अवसरहरू सिर्जना गरिरहेको छ।

सन् २०२३ को तथ्यांकले स्पष्ट देखाउँछ कि अधिकांश पर्यटक निम्नानुसारको अवधिमा केन्द्रित छन्।

• मार्च–मे
• अगस्ट–नोभेम्बर

स्रोत:  राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०८०/८१)

👉 वार्षिक आम्दानीको ठूलो हिस्सा केही महिनामै सिर्जना हुन्छ।

👉 वर्षभरि ठूलो स्थायी खर्च राख्ने व्यवसायिक मोडेल जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

सन् २०२३ मा, १९ जना पर्वतारोहीले तीन वटा अनुमतिप्राप्त हिमालहरूमा आरोहण प्रयास गरेका थिए। तीमध्ये १० जना सफलतापूर्वक शिखरमा पुगे भने ९ जना असफल रहे। सन् २०२४ मा कुनै पनि पर्वतारोहण गतिविधि दर्ता भएको छैन।

स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड (२०२४; २०२३) 

पर्वतारोहण व्यवसाय सफल आरोहणमा मात्र निर्भर हुँदैन। सफल होस् वा असफल, प्रत्येक आरोहण प्रयासले स्थानीय अर्थतन्त्रमा खर्च सिर्जना गर्छ।

आर्थिक गतिविधि कहाँ सिर्जना हुन्छ?

• पर्वतारोहण गाइड तथा सहायक गाइड
• भरिया तथा सामान ढुवानी
• आधार शिविर व्यवस्थापन
• खाद्यान्न तथा इन्धन आपूर्ति
• पर्वतारोहण उपकरण ढुवानी
• आरोहणअघि र आरोहणपछिको आवास

👉 हालको तथ्याङ्कले गौरीशंकरलाई पर्वतारोहणको ठूलो केन्द्र देखाउँदैन। तर कम प्रतिस्पर्धा, कम भीडभाड, र हिमाली वातावरणका कारण भविष्यमा विशेष रुचि भएका पर्वतारोहीहरूलाई आकर्षित गर्ने सम्भावना भने रहन्छ।

पर्यटन गौरीशंकरको अर्थतन्त्रको एउटा भाग हो। अनुसन्धान गतिविधिहरूले पनि सेवा तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। यो यस्तो क्षेत्र पनि हो जहाँ विशिष्ट उद्देश्य भएका आगन्तुकले आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्न सक्छन्। सन् २०२४ मा यहाँ ९ वटा अनुसन्धान गतिविधिहरू सम्पन्न भए भने कुनै पनि फिल्म छायांकन भएन।

स्रोत: नेपाल पर्यटन बोर्ड (२०२४) 

पर्यटक आउनु र अनुसन्धानकर्ताहरु आउनु फरक कुरो हो। अनुसन्धान टोलीहरू प्रायः लामो समय बस्छन्, स्थानीय गाइड प्रयोग गर्छन्, सामान ढुवानी गराउँछन्, र स्थानीय स्तरमा आवास तथा खानामा खर्च गर्छन्।

यसबाट सिर्जना हुने आर्थिक अवसरहरू:

• अनुसन्धान टोलीका लागि स्थानीय गाइड तथा फिल्ड सहायक
• उपकरण तथा सामग्री ढुवानी
• लामो बसाइका लागि आवास सेवा
• नक्साङ्कन, ड्रोन तथा डाटा सङ्कलन सहयोग
• स्थानीय संस्कृति तथा भूगोल सम्बन्धी व्याख्या सेवा

👉 फिल्म छायांकनको संख्या शून्य हुनु अर्को दृष्टिकोणबाट अवसर पनि हो। हिमनदी, रोल्वालिङ उपत्यका, गौरीशंकर हिमाल, र कम भीडभाड भएको वातावरणले भविष्यमा डकुमेन्ट्री, साहसिक कार्यक्रम, तथा प्रकृतिमा आधारित दृश्य सामग्री उत्पादनका लागि आधार तयार गरिरहेको छ।

हालसम्मको पर्यटक तथ्याङ्कले विशेषगरी नेपाली पर्यटकको संख्या अझै बढ्न सक्ने संकेत देखाउँछ। हालसम्मको संख्या हेर्दा सन् २०२६ का लागि यी तीन अवस्थाहरु प्रस्तुत गरिएको छ।

नोट:  ८०% विश्वास अन्तराल।

👉पर्यटक संख्या अझ बढ्ने सम्भावना देखिए पनि योजना बनाउँदा सावधानी अपनाउन आवश्यक छ।

गौरीशंकर अन्नपूर्णा होइन। यहाँ सफलता धेरै ग्राहक खोज्नुमा होइन, प्रत्येक आगन्तुकबाट बढी आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्नुमा छ।

यहाँ आउने पर्यटकहरू सामान्यतया लामो पदयात्रा, अनुसन्धान, पर्वतारोहण, वा दुर्गम हिमाली अनुभव खोजिरहेका हुन्छन्। त्यसैले अवसर पनि उच्च मूल्यका विशेष उत्पादन र सेवामा छ।

गौरीशंकर क्षेत्रका वन तथा उच्च पहाडी भूभागमा सिस्नु प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ। स्वास्थ्य सचेत उपभोक्ताको संख्या बढ्दै जाँदा यसको व्यावसायिक सम्भावना पनि बढिरहेको छ।

• अवसर: ट्रेकर, अनुसन्धानकर्ता, तथा स्वास्थ्य सचेत उपभोक्तालाई लक्षित गरी प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ।

👉 झारदेखि स्वास्थ्यसम्म: सिस्नु पाउडर व्यवसायको पूर्ण मार्गदर्शन

उच्च उचाइमा काम गर्ने गाइड, पर्वतारोही, र ट्रेकरहरूका लागि ऊर्जा र सहनशीलतामा आधारित खाद्यसामग्रीहरु आवश्यक हुन्छन्।

• अवसर: पर्वतारोहण तथा ट्रेकिङ समूहलाई लक्षित ऊर्जा उत्पादन।​

👉 कसरी चुकन्दर पाउडरले नेपाली कृषि व्यवसायमा नयाँ अवसर खोल्न सक्छ?

गौरीशंकरको दुर्गम भूगोलका कारण ढुवानी लागत महत्वपूर्ण हुन्छ। कम तौल भएका र लामो समयसम्म टिक्ने खाद्य पदार्थ यहाँ विशेष रूपमा उपयुक्त हुन्छन्।

• अवसर: ट्रेकिङ खाजा, पोरिज, वा अभियान खाद्यको रूपमा बिक्री।

👉 केराको पिठो: उच्च मूल्य कृषि प्रशोधन व्यवसाय

गौरीशंकर केवल हिमाल मात्र होइन, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको क्षेत्र पनि हो।

• अवसर: मन्दिर तथा धार्मिक गतिविधिसँग जोडिएको स्थानीय अगरबत्ती उत्पादन।

👉 मन्दिरका फूलदेखि आम्दानीसम्म: अगरबत्ती व्यवसायको अवसर

अन्नपूर्णामा दुनाटपरीको अवसर ठूलो संख्याका कारण हो। गौरीशंकरमा कारण फरक छ। यहाँको आकर्षण नै प्राकृतिक र कम प्रदूषित वातावरण हो।

• अवसर: होमस्टे, समूह भोजन, तथा संरक्षण-मैत्री पर्यटन सेवामा प्रयोग।

👉 नेपालमा दुनाटपरी व्यवसाय: बजार आकार, लगानी र अवसर

गौरीशंकरमा सफल हुने व्यवसाय त्यो हो, जसले कम आगन्तुकबाट बढी आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।

• मात्रा होइन, मूल्यमा केन्द्रित हुनुहोस्।
• दैनिक बिक्री होइन, विशेष सेवामा केन्द्रित हुनुहोस्।
• भीड होइन, अनुभव बेच्नुहोस्।
• सस्तो उत्पादन होइन, विशिष्ट उत्पादन निर्माण गर्नुहोस्।

👉  गौरीशंकरमा सबैभन्दा ठूलो अवसर धेरै पर्यटक खोज्नुमा होइन, कम आगन्तुकबाट बढी आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्नुमा छ।