शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो देशको उत्तर–पश्चिममा अवस्थित छ। यहाँको मुख्य आकर्षण भनेको नीलो र शान्त फोक्सुण्डो ताल हो, जुन नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल पनि हो l निकुञ्जको उचाइ करिब २,१३० मिटरदेखि ६,८०० मिटरभन्दा माथिसम्म फैलिएको छ l यहाँ हिमचितुवा, नाउर (ब्लु सिप), हिमाली थार, कस्तुरी मृग लगायत दुर्लभ वन्यजन्तु तथा विभिन्न चराचुरुङ्गी पाइन्छन् । यहाँ अवस्थित प्राचीन शे गुम्बाले धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व थपेको छ । यो निकुञ्ज काठमाडौँबाट करिब ३५०–४०० किमी हवाई दूरीमा पर्दछ l दुर्गम भूगोलका कारण नेपालगञ्ज र जुफालसम्म हवाई यात्रा गरी केही दिनको पदयात्रापछि यो निकुञ्ज पुग्न सकिन्छ । ट्रेकिङ, प्रकृति अवलोकन र ट्रान्स–हिमालयन संस्कृति अनुभवका लागि यो निकुञ्ज एक महत्वपूर्ण गन्तव्य हो ।
बलियो र उदीयमान गन्तव्य
शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जमा आउने पर्यटकहरुको संख्या बढ्दो क्रममा छ। सन् २०२२ मा २,८७१ रहेको पर्यटक संख्या सन् २०२३ मा बढेर ५,०१४ पुगेको छ । यसरी आउने पर्यटकहरुमा अधिकांश नेपाली पर्यटकहरु हुन् l पछिल्ला वर्षमा भने विदेशी पर्यटकहरुको संख्या पनि बढ्दै गएको छ । सङ्ख्यामा भन्नु पर्दा, सन् २०२१ मा यहाँ ६२ जना विदेशी पर्यटकहरु थिए भने सन् २०२३ मा यो सङ्ख्या ५३२ पुगेको छ l सन् २०२४ को प्रारम्भिक तथ्यांकले पनि यही सकारात्मक प्रवृत्ति जारी रहेको संकेत गर्छ । यसले शे–फोक्सुण्डोलाई आन्तरिक पर्यटनका लागि भरोसायोग्य गन्तव्य र अन्तर्राष्ट्रिय साहसिक पर्यटनका लागि उदीयमान केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
वर्ष | नेपाली | सार्क | विदेशी | जम्मा |
| २०२१ | ४,०८१ | ३ | ५९ | ४,१४३ |
| २०२२ | २,५२५ | ९ | ३३७ | २,८७१ |
| २०२३ | ४,४८२ | २५ | ५०७ | ५,०१४ |
| २०२४* | १,२८१ | ७ | १२८ | १,४१६ |
स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१); * छ महिनाको मात्र उपलब्ध भएको l
मुख्य कुरो: यहाँले नेपाली पर्यटकहरु संगसंगै प्रिमियम सेवा मार्फत विदेशी पर्यटकहरुलाई पनि सेवा दिनुहोस् l बढ्दो विदेशी पर्यटकहरुलाई सेवा दिन विशेष तालिम प्राप्त गाइड, वातावरणमैत्री र सुधारिएको बासस्थानको व्यवस्था गर्नुहोस् । यसो गर्दा, हरेक पर्यटकबाट आम्दानी पनि हुने र निकुञ्जको स्वच्छता र प्राकृतिक सुन्दरता कायम पनि रहन्छ l
केहि महिना ब्यस्त, केहि महिना खाली
शे–फोक्सुण्डोमा नेपाली पर्यटकहरुको यात्रा तालिका मौसमी छ l याने, निश्चित महिनामा अत्यधिक र अन्य महिनामा कम l अझ भन्नुपर्दा, असोज-मंगसिरमा यहाँ आउने नेपाली पर्यटकहरुको संख्या अत्यधिक बढ्छ l वर्षको आधा जसो नेपाली पर्यटकहरु त यही समयमा यहाँ आउने हुन् l चैत्र-जेठ दोस्रो महत्त्वपूर्ण सिजन हो । पौष-माघको जाडोको महिनामा नेपाली पर्यटकहरु खासै यहाँ आउदैनन l सन् २०२४ मा आएका नेपाली पर्यटकहरुले पनि यहि बाटो समाएको छ ।
मासिक नेपाली पर्यटक संख्या, २०२३
स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)
मुख्य कुरो: पर्यटक बढी आउने समयमा प्रिमियम सेवा, उच्च गुणस्तरीय प्याकेज, व्यवस्थित आवास, र उत्कृष्ट आतिथ्यमार्फत प्रति–पर्यटक आम्दानी बढाउने रणनीति अपनाउनुहोस्। यस अवधिमा गुणस्तर र अनुभवलाई प्राथमिकता दिँदै “हाई–भ्यालु, लो–इम्प्याक्ट” पर्यटन मोडेललाई सुदृढ गर्नुहोस् । यस्तै, उच्च सम्भावना बोकेका महिनाहरुमा योजनाबद्ध रूपमा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्दै विशेष कार्यक्रम, फरक अनुभव गर्न सकिने आकर्षित प्याकेजहरुको विकास गर्नुहोस् । यसले अफ–सिजनमा पनि पर्यटकहरु आकर्षित गरी भीडभाडको समयभन्दा बाहिर पनि पर्यटक बढाउन सहयोग गर्दछ ।
शे–फोक्सुण्डोमा विदेशी पर्यटकहरुको अवस्था
यहाँ आउने विदेशी पर्यटकहरुको यात्रा मौसमी छ l याने, कुनै महिना आउने, कुनै महिना नआउने l अझ भन्नु पर्दा, विदेशी पर्यटकहरूको यात्रा तालिका र नेपाली पर्यटकहरुको यात्रा तालिका उस्ताउस्तै छ l यिनीहरु बिशेष गरि असोज-मंगसिर र चैत्र-वैशाखमा यहाँ बढी आउने गर्छन l महत्वपूर्ण कुरो त: यो तालिका हरेक वर्ष उस्तै प्रकृतिको छ l तर, सार्क पर्यटकहरुको भने सङ्ख्या पनि कम छ, र यी पर्यटकहरु कुन महिनामा बढी आउदछन् भन्ने पनि निश्चित छैन l उनीहरू वर्षभरि आउने हुन्, तर सङ्ख्या एकदम न्यून छ l सन् २०२३ को मंगसिर महिनामा यहाँ १२ सार्क पर्यटक आए, जुन अहिलेसम्मको सबै भन्दा धेरै हो l
मासिक विदेशी पर्यटक संख्या, २०२३
स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)
बजार विविधिकरण: सबैभन्दा पहिले त उच्च सम्भावना बोकेको विदेशी ट्रेकर बजारमा यहाँले आफ्नो रणनीति केन्द्रित गर्नुहोस् । यसका लागि मार्केटिङ, गाइड तालिम, र प्रिमियम सेवा विकास गर्न थाल्नुहोस् l सो सेवालाई वातावरणमैत्री र क्यूरेट गरिएका यात्रा कार्यक्रमहरूसंग जोड्नुहोस् । यसो गर्दा सकियो भने प्रिमियम सेवा लिन चाहने पर्यटकहरुबाट यहाँलाई आम्दानी हुने सम्भावना बढ्छ । यस्तै, सार्क बजारमा "हेरौ र अघि बढौ" भन्ने दृस्टीकोण बनाउनुहोस् l यहाँ आउने कम पर्यटक सङ्ख्यालाई हेर्दा अहिले नै सक्रिय मार्केटिङ वा विशेष उत्पादन विकास गर्नु उपर्युक्त देखिदैन ।
शे–फोक्सुण्डो पर्यटनको मौसमी ढाँचा
नेपाली र विदेशी पर्यटकहरुको सङ्ख्यालाई हेर्ने हो भने शे–फोक्सुण्डोमा पर्यटकहरुको आगमन स्पष्ट रुपले मौसमी छ। अधिकांश पर्यटकहरु असोज-मंगसिरमा यहाँ आउने गरेका छन् l सन् २०२३ मा कुल ५,०१४ पर्यटकहरुमध्ये २,५४४ पर्यटकहरु यी तीन महिनामा नै आएका थिए l यो भनेको लगभग ५०% नै हो l दोस्रो ब्यस्त समय भनेको चैत्र-जेठ हो । असार-भाद्र र पौष-माघमा नगण्य पर्यटकहरु यहाँ आउने हुन् l सन् २०२४ को प्रारम्भिक तथ्याङ्कले पनि यही ढाँचालाई पुष्टि गर्छ l
मासिक कुल पर्यटक संख्या, २०२३
स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)
व्यवसायका लागि मुख्य निष्कर्ष: शे–फोक्सुण्डोमा आउने पर्यटकहरुको सङ्ख्याले चुनौती र अवसर दुवै सिर्जना गरेको छ । अधिकांश आम्दानी केवल निश्चित महिनामा हुन्छ l यसर्थ, यहाँहरुले आफ्नो मूल्य, गुणस्तरीय सेवा, र बुकिङ प्रणालीको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । यसका साथै, कम पर्यटक आउने समयमा सक्रिय रूपले यो निकुञ्जको प्रवर्द्धन गर्ने, फोटोग्राफी, सांस्कृतिक अनुभव, वा विशेष खाले ट्रेक विकासमार्फत नया नया प्याकेज ल्याउनुपर्छ l यसो गर्न सकेमा वर्षभरि यहाँ पर्यटक ल्याउन र सोहि अनुसार आम्दानी बढाउन सकिन्छ ।
शे–फोक्सुण्डोको दिगो भविष्य निर्माण
शे–फोक्सुण्डोको पर्यटक सङ्ख्याले विकासका स्पष्ट अवसरहरू देखाउँछन् । निकुञ्जसँग स्थिर र विश्वासिलो आन्तरिक ट्रेकिङको आधार छ भने, अन्तर्राष्ट्रिय रुचि पनि तीव्र रूपमा बढ्दैछ। यी रणनीतिहरुले के गर्दा हुन्छ त वा के गर्दा सोच्नु पर्छ भन्ने कुरोको जानकारी दिन्छ l
फोटोग्राफी र सांस्कृतिक ट्रेकहरू: शान्त जाडो महिनाहरूको सदुपयोग गर्दै छोटो र विशेष ट्रेकहरू प्रस्ताव गर्नुहोस्। यसमा हिमालका तटबन्ध, सफा आकाश, जाडोको वन्यजन्तु, र भीड नभएका तल्लो गाउँहरूमा सांस्कृतिक अनुभव दिने तर्फ सोच्नुहोस् । यी ट्रेकहरूले विदेशी फोटोग्राफर र साहसिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने र अफ–सिजनमा आम्दानी बढाउने अवसर दिन्छ ।
"डोल्पो संस्कृति र ट्रेकहरू": निकुञ्ज केवल फोक्सुण्डो ताल होइन l यो त सांस्कृतिक र प्राकृतिक अनुभव प्रदान गर्ने स्थान पनि हो भनेर प्रचार गर्नुहोस् । पर्यटकहरु कम आउने समयमा होमस्टे, शे गुम्बा भ्रमण, र स्थानीय तिब्बती बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित ज्ञान दिन सक्ने अनुभवी गाइडहरूसँगको सहयोगमा सांस्कृतिक ट्रेकहरू ल्याउनुहोस् ।
"फोटोग्राफी"संग सम्बन्धित प्याकेजहरु: हरियाली मौषम वा प्रशस्त हिउँ परेको समयलाई लक्षित गरेर फोटोग्राफी प्याकेजहरु ल्याउनुहोस् । यी फोटोहरु मार्फत यो ठाउँको प्रचारप्रसार गर्ने बाटो खोल्नुहोस् ।
भरोसायोग्य यात्रा र प्रिमियम प्याकेजहरू: विदेशी पर्यटकको लागि यात्रा सजिलो बनाउनुहोस्। काठमाडौं र पोखराका भरपर्दो एजेन्सीसँग साझेदारी गर्दै गाइड, जुफाल उडान, पोर्टर सेवा, सफा लज, र अनुमति पत्रहरूसहितको प्याकेज बनाउनुहोस् । भरोसायोग्य र उच्च गुणस्तरको सेवाले भ्रमणलाई अविष्मरणीय बनाउदछ l यो नै वास्तविक मार्केटिंग रणनीति हो ।
आन्तरिक चाडपर्व र साहसिक प्याकेजहरू: नेपाली पर्यटकहरुलाई लक्षित गर्दै दशैं र तिहारको बेलामा परिवार, साथी, र विद्यार्थीहरुलाई लक्षित गरेर ट्रेक प्रवर्द्धन गर्नुहोस् । ट्रेकिङसँग क्याम्पिङ, दुनाईका स्थानीय पर्व अवलोकन, वा छोटो साहसिक कार्यशालाहरू राख्नुहोस् l यी कार्यहरुले यहाँलाई अधिकतम लाभ दिन सक्छ ।
निकुञ्ज भित्र ठूलो रिसोर्ट: शे–फोक्सुण्डोको परिचय भनेको यसको दुर्गम र प्राकृतिक सुन्दरता हो । यसर्थ, यहाँ ठूलो आधुनिक रिसोर्ट बनाउनु व्यावहारिक हुँदैन किनभने पर्यटक सङ्ख्या पनि उल्लेख्य छैन l आउने पर्यटकहरुको यात्रा तालिका पनि मौसमी छ । ठुलो रिसोर्ट बनाउनु भनेको पर्यटकले खोजेको शान्त ट्रेकिङ अनुभवसँग मेल नखानु पनि हो ।
ग्ल्याम्पिङ मात्रमा आधारित लक्जरी क्याम्प: सानो र वातावरणमैत्री क्याम्पले विशेष फोटोग्राफरलाई सेवा दिन सक्छ । तर ठूलो वा अत्यन्तै विशेष ग्ल्याम्पिङ क्याम्पले निकै सानो र अनियमित विदेशी बजार मात्र लक्षित गर्छ । यसर्थ, यति सानो र मौसमी बजारमा यो कार्य जोखिमपूर्ण हुन्छ ।.
अलगै महँगो रेस्टुरेन्ट: निश्चित अवधिमा मात्र आउने पर्यटकहरुलाई लक्षित गरेर अलग्गै महँगो रेस्टुरेन्ट खोल्नुअघि सोच्नु पर्छ l अफ–सिजनमा धेरै समय ग्राहक नआउँदा नाफा कमाउन मुस्किल पर्छ ।
ट्रेकिङ गियर पसल: अधिकांश ट्रेकरहरुले आफुलाई चाहिने गियर लगायतका सामग्रीहरु काठमाडौंबाट ल्याउने भएकाले यस्तो खाले पसलले काम नगर्न सक्छ । राम्रो विकल्प भनेको आवश्यक अन्तिम क्षणको सामान जस्तै ट्रेकिङ पोल, क्र्याम्पन, साथै स्थानीय हस्तकला, नक्सा, र गुणस्तरीय फोटो प्रिन्टहरू बिक्री गर्नु हो।
ट्रेकिङ सिजन चक्रलाई बेवास्ता गर्नु: यो सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो। अधिकांश पर्यटकहरु निश्चित महिनामा यहाँ आउने गर्छन् । अन्य समयमा थोरै मात्र पर्यटकहरु आउने भएकाले यो चक्रलाई बुझेर व्यवसाय गर्नु पर्छ । यहि चक्र अनुसार स्टाफ, बजेट, र सेवाहरूलाई पनि व्यवस्थित गर्नुपर्छ ।
मुख्य ट्रेकिङ क्षेत्रहरूमा पूर्वाधार विस्तार: फोक्सुण्डो ताल र उच्च हिमाली पास नजिक ठूला होटल वा चौडा स्थायी ट्रेलहरू निर्माण गर्नु अघि पटक पटक सोच्नुहोस् । यस्ता निर्माणले प्राकृतिक सुन्दरतामा कमि ल्याउदछ l
विदेशी पर्यटकहरुमा ध्यान केन्द्रित: महँगो अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञापनहरु - जस्तै ग्लोबल टेलिभिजन वा यात्रासंग सम्बन्धित पत्र-पत्रिकामा विज्ञापन दिएर विदेशी पर्यटकहरु ल्याउने सोच महँगो पर्न सक्छ l सङ्ख्याले भन्छ, विदेशी ट्रेकरहरू थोरै छन्, र उनीहरुको यात्रा मौसमी छ l यहाँहरुको पहिलो प्राथमिकता भनेको बलियो र भरोसायोग्य नेपाली ट्रेकिङ बजार नै हो ।
जटिल र आयातित वस्तुमा निर्भर व्यवसाय: बाह्य व्यक्ति, आयातित सामग्री, वा गैर–स्थानीय प्रबन्धकमा अत्यधिक निर्भर नहुनु नै राम्रो हो l यसले लागत बढाउँछ र स्थानीय सहभागितालाई कमजोर बनाउँदछ। दीर्घकालीन सफलताका लागि स्थानीय गाइडको तालिम, स्थानीय लजहरूको साथ-सहयोग, स्थानीय सामग्रीको प्रयोग, र पर्यटनबाट डोल्पो समुदायलाई प्रत्यक्ष लाभ सुनिश्चित गर्नु महत्वपूर्ण छ।
शे–फोक्सुण्डोको प्रक्षेपित पर्यटक सङ्ख्या: तीन सम्भावनाहरु
सन् २०२१–२०२४ को तथ्याङ्क र मौसमी प्रवृत्तिको आधारमा शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जमा आउन सक्ने सम्भावित पर्यटक संख्या तल प्रस्तुत गरिएको छ l
अवस्था | प्रक्षेपित पर्यटक |
| अहिलेको अवस्थामा | ~ ८,५०० |
| धेरै आए भने | ~ ११,००० |
| कम आए भने |
~ ६,५०० |
नोट: ८०% को बिश्वास अन्तराल
महत्वपूर्ण जानकारी: यी संख्यालाई आफ्नो योजना बनाउने आधारको रुपमा प्रयोग गर्नुहोस्, तर यो संख्यामा पूर्ण रुपमा भर नपर्नुहोस l विविधि अर्थ-, भूगोल- नीति र स्थानीय घटनाक्रमले यो संख्या तलमाथि पर्न सक्छ l
शे–फोक्सुण्डोमा सफलताको सूत्र
पर्यटकहरुको यात्रा तालिका बुझ्नुहोस्: यहाँ आउने पर्यटकहरुको आफ्नै खाले तालिका छ l हरेक वर्ष सो तालिकामा फेरबदल भयो वा भएन भनेर हेर्नुहोस् l यहि तालिका अनुसार आफ्नो रणनीति बनाउनुहोस् l ब्यस्त समयमा संचालन, मार्केटिंग, र प्रिमियम गाइडिङमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस् l कम पर्यटक आउने समयमा मर्मत, गाइड तालिम, र विशेष “Winter Wilderness” वा सांस्कृतिक ट्रेकिङका कार्यक्रमहरु ल्याउनुहोस् ।
डोल्पो विशेषज्ञ बनौं, सामान्य ट्रेक होइन: शे–फोक्सुण्डोको पहिचान भनेको यसको रमणीय ट्रान्स–हिमालयन संस्कृति र प्राकृतिक सुन्दरता हो l यसैले, डोल्पो संस्कृति बुझ्ने र उच्च हिमाली ट्रेकिङको प्रमुख गन्तव्यको रूपमा यो ठाउँलाई स्थापित गर्नुहोस्। गाइडलाई स्थानीय परिस्थिति, बौद्ध धर्म, र सुरक्षित पर्वतारोहणमा राम्रो जानकार बनाउनुहोस् l
समुदायसंगै अघि बढ्नुहोस्: यहाँको पर्यटनले यहिकै समुदायलाई लाभ पुर्याउनुपर्छ । यसैले, होमस्टेलाई प्रवर्द्धन गर्नुहोस्, स्थानीय सामग्री खरीद गर्नुहोस्, र ट्रेकिङबाट भएको आम्दानीले यो ठाउँको पूर्वाधार र सांस्कृतिक संरक्षणमा योगदान पुगोस भन्ने हेतुले काम गर्नुहोस् ।
यात्रा प्रक्रिया सरल बनाउनुहोस्: यहाँको दुर्गमताले यात्रालाई कठिन बनाएको छ l यसैले, काठमाडौं/पोखराका भरपर्दो एजेन्सीसँग साझेदारी गर्नुहोस् l सो साझेदारीमा प्लेनको टिकेट, निकुञ्जका लागि अनुमति पत्र, दक्ष गाइड/पोर्टर, र लज बुकिङलाई पनि समावेश गर्नुहोस् । सहज र भरोसायोग्य यात्राले भ्रमणलाई रोचक बनाउदछ ।
नेपाली पर्यटकहरुलाई मुख्य आधार बनाउनुहोस्: यहाँको मुख्य बजार नेपाली पर्यटकहरु हुन् l यी खाले पर्यटकहरु नियमित पनि छन् l यसर्थ, दशैं, तिहार र नया वर्षमा परिवार, विद्यार्थी समूह र अन्यका लागि पहुँचयोग्य ट्रेकिङ प्याकेजहरू ल्याउनुहोस् ।