नेपाल जस्तो विविध भौगोलिक र जलवायु भएको देशमा कृषि व्यवसायले नयाँ सम्भावनाहरू खोल्दै आएको छ। कोरोना महामारीको चुनौतीपूर्ण समयमा धेरै किसानहरूले परम्परागत तरिकाभन्दा बाहिर सोच्न थाले — त्यसै क्रममा एप्पल बेर (जुजुबे / Indian Jujube) खेतीले आकर्षक अवसर प्रस्तुत गरेको छ।

यो फल सजिलै उब्जिने, कम लगानीमा दीर्घकालीन आम्दानी दिने, र स्थानीय तथा शहरको बजारमा माग बढ्दो भएको विशेषताले कृषि उद्यमीहरूका लागि लाभदायी विकल्प बनेको छ। उचित व्यवस्थापन र समयमै फल टिप्ने अभ्यासले कृषकलाई वार्षिक नियमित आम्दानी मात्र नभई व्यवसाय विस्तारको अवसर पनि दिन्छl

जुजुबेको बजार मूल्य र उपभोक्ता चासो

जुजुबे, जसलाई नेपालीमा एप्पल बेर / Indian Jujube (Ziziphus mauritiana) भनिन्छ, अहिले परम्परागत मौसमी फलभन्दा आर्थिक अवसर दिने कृषि व्यवसायको रूपमा परिचित हुँदै आएको छ। यसको मिठो स्वाद, कुरकुरा बनावट, र लामो समयसम्म राख्न मिल्ने क्षमताले शहरी र उपशहरी उपभोक्ताबीच लोकप्रियता बढाएको छ। स्वास्थ्य–सचेत उपभोक्ताको बढ्दो माग र फल–आधारित उत्पादनहरूको रुचिले घरेलु बजारमा मात्र नभई छिमेकी देशहरूमा पनि यसको माग बढाइरहेको छ।

काठमाडौं, भरतपुर र बुटवलजस्ता बजारहरूमा जुजुबेको मूल्य प्रति किलो ८०–१५० रुपैयाँ सम्म पुग्छ, जसमा जात, पक्वता र प्याकेजिङ्ग अनुसार फरक पर्छ। ब्रान्डेड र प्याकेज गरिएको जुजुबे सुपरमार्केट, फलफूल पसल र अनलाइन प्लेटफर्ममा उपलब्ध हुँदै गएको छ, त्यस्तै खेतदेखि बजारसम्मको सिधा बिक्री पनि बढ्दै गएको छ।

नोट: बजार मूल्य मौसम, क्षेत्र र जात अनुसार फरक पर्न सक्छ। यहाँ प्रस्तुत जानकारी विभिन्न स्रोतबाट संकलन गरिएको हो र सम्भावित उद्यमीलाई मार्गदर्शन दिन प्रयोग गर्न सकिन्छ। व्यक्तिगत लगानी निर्णय गर्दा स्थानीय अवस्था र बजार अनुसन्धान विचार गर्नु आवश्यक छ।

Source:  The Kathmandu Post 6/4/2025; Croplibrary 7/8/2025; Tridge

जुजुबे खेतीको आर्थिक विश्लेषण, ROI र व्यवसायिक सम्भावना

जुजुबे दीर्घकालीन फलफूल बाली भएकाले सानो जमिन भएका किसानका लागि पनि उपयुक्त विकल्प हो। १ रोपनी क्षेत्रफलमा पनि उचित व्यवस्थापन गरेमा चौथो वर्षदेखि आकर्षक नाफा लिन सकिन्छ। पाँचौं वर्षसम्म लगानी फिर्ता हुने सम्भावना रहन्छ।

यो खेतीको लागि पहिलो वर्ष अनुमानित लगानी रु. ८,७०० आवश्यक पर्छ भने दोस्रो वर्षको लागि मर्मत खर्च रु. ४,७०० लाग्नेछ। यी दुवै वर्षमा उत्पादन र आम्दानी हुदैन। तेस्रो वर्षदेखि यो लगानी आम्दानीमा परिणत हुन थाल्छ (तर अझै नाफा हुँदैन)।

यदि जुजुबेको बेच्ने मूल्य १०० रुपैया प्रति केजी राख्ने हो भने, निम्नानुसार नाफा गर्न सकिन्छl

Source:   Croplibrary 7/8/2025

लगानीको प्रतिफल निकालेको तरिका

यो तालिका अनुसार १ रोपनीमा जुजुबे खेती गर्दा, १५ वर्षमा एउटा कृषकले रु ७७०,००० जति आम्दानी गर्न सक्छ l कुल खर्च रु ७४,००० जति हुन जान्छ l आम्दानीमा खर्च घटाउने हो भने खुद नाफा रु ६९६,००० जति हुन आउदछ l 

लागतको प्रतिफल (ROI %) = 

६९६,०००/७४,००० * १००%  

≈ ९४०%

यो भनेको हरेक १ रुपैया लगानी गर्दा, यहाँले १५ वर्षमा रु ९.४० बराबरको नाफा गर्न सक्नुहुन्छl

जुजुबे खेती र बजार अवसर

नेपालमा जुजुबे (एप्पल बेर) खेती हाल तेजीका साथ फैलिँदैछ। पछिल्ला वर्षहरूमा स्थानीय उत्पादनको माग बढ्दै गएपछि किसानहरूले शहरी बजार र साना निर्यात अवसरमा प्रत्यक्ष पहुँच पाएका छन्। तथ्याङ्कले देखाउँछ कि नेपालले फल र जुस सम्बन्धी HS कोड 8109090 अन्तर्गत आयात र निर्यात दुवै गर्दै आएको छ। यद्यपि यो कोडमा जुझुबे बाहेक अन्य जुस वा फल उत्पादन पनि समावेश हुन सक्छ, यसले फल–जन्य बजारको आकार र मूल्य प्रवृत्तिलाई बुझ्न मद्दत गर्छ।

स्थानीय उदाहरणले बजार सम्भावना पुष्टि गर्दछ। चितवनका एक वृद्ध किसानले कोरोना–१९ को समयमा जुझुबे खेती सुरु गरे, र अहिले उनका फलहरू काठमाडौं र बुटवलमा सिधै बिक्री हुँदै आएका छन्। १०–१२ कामदारको सहयोगमा उनले दुई बिगाह जमिनमा दैनिक २० क्विन्टल जुझुबे आपूर्ति गर्दै आएका छन्। यसले स्पष्ट पार्छ कि नेपालमा साना किसानले पनि जुझुबे खेतीबाट निर्यात र शहर बजारमा पहुँच बनाएर स्थिर आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छन्।

 Source:  Ministry of Agriculture and Livestock Development 2024 & 2025; Tridge

जुजुबे खेती: जोखिम र न्यूनीकरण उपायहरू

जुजुबे खेती उच्च प्रतिफल दिने लगानी भए पनि यस व्यवसायसँग विभिन्न जोखिमहरू जोडिएका छन्l सफलताका लागि किसानले उत्पादन, गुणस्तर, र बजार व्यवस्थापनमा सन्तुलन कायम गर्नु पर्छ।

• मौसम र जलवायु जोखिम:  जुजुबे गर्मी र सूर्यको प्रकाश हुने ठाउँमा बढि उत्पादन हुन्छ l अत्यधिक वर्षा वा तुषारोले यसको फुल र फलमा क्षति पुर्याउदछl यसैले, कि त अग्लो ठाउँमा वा भिरालो ठाउँमा यो खेती गर्नुपर्छl सुक्खा महिनामा सिचाईको बारेमा सजग हुनुपर्छl

• कच्चा पदार्थ र बिरुवा उपलब्धतामा कठिनाई:  यो खेतीका लागि स्वस्थकर बिउ र बिरुवा चाहिन्छ l समयमा बिरुवा उपलब्ध नहुने हो भने समस्या हुन्छl यसैले, गुणस्तरीय बिरुवा पाउने ठाउँबाट मात्र किन्ने गर्नुपर्छl रोपाइँ अघि १-२ महिना पिट तयार पारेर माटो र मल मिश्रण गरेर राख्नुपर्छl 

• माटो र सिँचाइसंग सम्बन्धित जोखिम:  सुक्खा माटो, पानी जम्ने जस्ता ठाउँमा त्यति राम्रो खेती हुदैन l पर्याप्त सिचाई भएन भने अन्न राम्रो हुदैन l यसर्थ, मलिलो माटो, घाम आउने र पानी नजम्ने ठाउँ खोज्नुपर्छ l शुरुको समयमा, फल र फुल लाग्ने समयमा सिचाईको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ l 

• कीरा र रोगसंग सम्बन्धित जोखिम:  विभिन्न खाले किरा र रोगहरुले यसलाई समस्या पार्न सक्छ l यसैले, बोट बिरुवाको उचित स्याहारसुसार आवस्यक हुन्छ l जैविक नियन्त्रण (जस्तै लेडीबर्ड) र प्रमाणित कीटनाशक प्रयोग गर्नुपर्छ l रोग सुरु हुने चरणमा प्रि-हर्वेस्ट वा समयमै फङ्गिसाइड प्रयोग गर्नुपर्छ l 

• बजार र मूल्य जोखिम:  सस्तो वा विदेशी प्रतिस्पर्धीको कारण बजार मूल्य घट्न सक्छ।  यसर्थ, फलको गुणस्तर, प्याकेजिङ, र निरन्तर ब्राण्डिङमा लगानी गर्नुहोस्।  उत्पादनको थोरै हिस्सा स्थानीय बजार र थोक बजारमा बेचेर जोखिम कम गर्नुहोस्l

• उत्पादन र घाटाको अवस्था:  शुरुको वर्षमा कम उत्पादन, फल झर्ने समस्या, वा मौसमीय प्रभावले घाटा हुन सक्छ l यसैले, शुरुको एक देखि ४ वर्षसम्म जुजूबे संगै तरकारी र अन्य बालीहरु पनि लगाउनुहोस्l

के यो व्यवसायमा अवसर छ?

जुजुबे (एप्पल बेर) खेतीले नेपालमा आकर्षक व्यापारिक सम्भावना देखाएको छ। केवल स्थानीय बजारमा मात्र नभई, विश्वभरका निर्यात बजार र प्रशोधन सम्भावनाहरूले यसलाई दीर्घकालीन लाभदायी कृषि व्यवसाय बनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले देखाउँछ कि सफल जुजुबे व्यवसाय केवल फल खेतीमा सीमित नराखी मूल्य–संवर्धन (value addition), गुणस्तर व्यवस्थापन, र निर्यात बजारको रणनीतिमा केन्द्रित हुनुपर्छ। नेपालका किसान र उद्यमीहरूले यी पाठहरूबाट आफ्नो उत्पादन र बजार पहुँचलाई सुधार गर्न सक्दछन्।