परम्परागत पेयदेखि बढ्दो व्यवसायसम्म

परम्परागत पेय "मोही" अहिले आम्दानीको नयाँ बाटो बन्दै गएको छ। नेपालभरि नै मोही द्रुत गतिमा बढ्दो व्यवसायिक अवसर बन्दै गइरहेको छ - सडकपेटीका स्टलदेखि लिएर ठूला डेरी उद्योगहरूसम्म।

धनकुटाका एक उद्यमीले 'दुर्गा मोही' ब्रान्ड सुरु गरेका छन्। उनी दैनिक ३०० लिटर मोही बेचेर राम्रो आम्दानी गरिरहेका छन्। कपिलवस्तुको एक डेरीले दैनिक ३,००० लिटर मोही उत्पादन र वितरण गर्छ। हेटौंडाका दुई विद्यार्थी भाइले सडक छेउको स्टलबाट 'मोही घर' सुरु गरेका थिए। अहिले उनीहरू दैनिक १५,००० रुपैयाँ कमाइरहेका छन्। बागलुङ दुग्ध सहकारीले 'मोही' ब्रान्डिङ र बजारीकरण गरिरहेको छ।

बाँकेको कोहलपुरका सन्तोष पौडेलले ‘ठेकी स्वादको मोही’ लाई ब्रान्डिङ गरी स्थानीय बजारमा बिक्री गरिरहेका छन्। उनको उद्योगमा दैनिक करिब ४०० लिटर ठेकी मोही र थप करिब १५० लिटर खुला मोही बिक्री हुन्छ। परम्परागत काठको ठेकीमा मथिएको मोहीलाई आधुनिक प्याकेजिङसँग जोडेर उनले स्थानीय बजारमा छुट्टै पहिचान बनाएका छन्।

स्रोत: द हाम्रो ०४/०३/२०८२; द काठमाडौँ पोस्ट ०७/०२/२०८१; द राइजिंग नेपाल २४/११/२०८१; गोरखापत्र ०१/०२/२०८३; रातोपाटी १८/०२/२०८३

नेपाल डेरी एसोसिएसनका अनुसार अहिले देशभर औपचारिक रूपमा दैनिक ३०,००० लिटर र अनौपचारिक रूपमा २,००,००० लिटर मोही बिक्री भइरहेको छ ।

स्रोत: द राइजिंग नेपाल १९/०७/२०८२

👉 यो बजारले सबैका लागि अवसर खोलेको छ। प्रश्न अब कसरी सुरु गर्ने भन्ने मात्र हो।

उपभोक्ताहरू अहिले निम्न कुरातर्फ आकर्षित भैरहेका छन्:

• प्राकृतिक पेय पदार्थ, प्रोबायोटिक तथा दुग्धजन्य पेय पदार्थ, परम्परागत नेपाली उत्पादनहरू र कोल्ड ड्रिंकको तुलनामा स्वस्थ विकल्पहरू l
• स्वास्थ्यका लागि राम्रो र मूल्य पनि सस्तो भएकाले मोहीको माग र उपभोग बढेको छ (स्रोत: नेपाल न्यूज ३०/०१/२०८३) l
•  परम्परागत तरिकाले तयार गरिएको ठेकी मोहीको माग बढ्नुले नेपाली परिकार र स्थानीय स्वादप्रतिको रुचि अझै बलियो रहेको देखाउँछ (स्रोत: रातोपाटी १८/०२/२०८३)।
  

👉 मोही यी सबै प्रवृत्तिहरूसँग मेल खान्छ।

मोही अहिले सामान्यतया निम्न अवसरहरूमा राख्ने गरिएको छ:​

• विवाहहरूमा, धार्मिक समारोहहरूमा, भोज तथा जमघटहरूमा, सामुदायिक कार्यक्रमहरूमा, र चाडपर्वहरूमा l

सप्त ज्ञान महायज्ञमा आएका भक्तजनहरुलाई मोही खुवाउने काम गरियो l त्यहाँ सात दिन भित्र लगभग २,६०० लिटर मोही विक्री भयो l

नरेन्द्र ढकाल साभार  द राइजिंग नेपाल १९/०७/२०८२

आज, काठमाडौँका हरेक बिहे भोजमा मोही राख्ने प्रचलन शुरु गरेका छौ l

कमल दुलाल - काठमाडौँ ब्यानकुयेट साभार द राइजिंग नेपाल २०/०५/२०८२

मोही व्यवसायलाई सामान्यतया तीन मोडलमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

• सानो मोडल: स्टल वा ठेला
• मध्यम मोडल: घरमै डेलिभरी वा स्थानीय ब्रान्ड
• ठूलो मोडल: पूर्ण-स्तरीय उद्योग

👉 हरेक मोडलको लागि फरक लगानी आवश्यकता, जोखिम र नाफाको सम्भावना हुन्छ।

सन् २०२४ को उद्योग तथ्याङ्कअनुसार:

• प्रतिलिटर बिक्री मूल्य: रु. ५०*
• प्रतिलिटर उत्पादन लागत: रु. ३८–४०
• प्रतिलिटर खुद नाफा: रु. १०–१२

👉 यसरी ठूला उद्योगहरूको नाफा मार्जिन करिब २०–२५% हुन्छ।

👉 तर, साना व्यवसायहरूले प्रतिलिटर बढी नाफा कमाउँछन् किनभने उनीहरूले यी कुराहरूमा खर्च गर्नुपर्दैन:

• प्याकेजिङ लागत
• लेबलिङ खर्च
• कर्मचारी तलब
• ठूलो वितरण लागत

स्रोत:  द हाम्रो ०४/०३/२०८२;  द काठमाडौँ पोस्ट ०७/०२/२०८१; द राइजिंग नेपाल (२४/११/२०८१, १९/०७/२०८२)

नोट: ठूलो उद्योगको तथ्यांक अनुसार — बिक्री मूल्य रु. ५०/लिटर, लागत रु. ३८-४०/लिटर, नाफा रु. १०-१२/लिटर। सन् २०२४ को मूल्यमा l

• यहाँ सँग भएको बचत
• उपलब्ध समय
• जोखिम सहनशीलता​
• उत्पादन क्षमता
  

• परीक्षण चरणको रूपमा
• सिकाइ अवधिको रूपमा
• ग्राहकको माग बुझ्ने अवसरको रूपमा
• धेरै छिटो विस्तार गर्नबाट बच्नुहोस्।

• छिमेकमा डेलिभरी
• कार्यक्रम आयोजकहरू
• स्थानीय पसलहरू
• भोज तथा पार्टी घरहरू (बन्केट हल)
• विद्यालय र कार्यालयहरू

• सफा पानी
• स्वच्छ भाँडाकुँडा
• मोहीलाई चिसो बनाइ राख्ने उपाय
• दैनिक ताजा उत्पादन

बढ्दो माग र राम्रो आम्दानीको सम्भावना भए पनि, नेपालको मोही व्यवसायले धेरै व्यावहारिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरिरहेको छ:

• मोही चाडै नाश हुने पदार्थ हो र सामान्यतया केही दिनभित्रै बिक्री गरिसक्नुपर्छ। नबिकेको स्टक चाँडै आर्थिक नोक्सानमा परिणत हुन समय लाग्दैन l
• जाडोयाममा प्रायः दूध उत्पादन घट्छ, भने गर्मीयाममा मोहीको माग तीव्र रूपमा बढ्छ। केही किसानहरूले बढी मूल्य दिने प्रतिस्पर्धीहरूलाई दूध बेचिदिदा यहाँलाई समस्या पर्छ l
• यातायात र भण्डारणको क्रममा मोहीलाई चिसो बनाई राख्ने व्यवस्था नभएमा मोहीको गुणस्तर छिट्टै बिग्रन्छ, विशेषगरी गर्मी मौसममा।
• ठूला डेरीहरूले आफु संग भएको ठुलो परिमाणलाई प्रयोग गरेर मूल्य घटाउन सक्छन्, जसले गर्दा साना उत्पादकहरूका लागि प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो हुन्छ।
• नेपालको अधिकांश मोही बजार अनौपचारिक रहेको छ। धेरै साना विक्रेताहरूसँग प्याकेजिङ, लेबलिङ र ब्रान्ड पहिचानको अभाव छ, जसले दीर्घकालीन वृद्धिलाई सीमित बनाउँछ।
• ठूलो-स्तरीय मोही उद्योगहरूका लागि मेसिनरी, चिस्यान प्रणाली, लजिस्टिक्स र किसान सञ्जालमा ठूलो लगानी चाहिन्छ। लगानी उठ्न धेरै वर्ष लाग्न सक्छ।
• व्यवसाय बढ्दै जाँदा खाद्य निरीक्षण, दर्ता आवश्यकताहरू, कर र सरसफाइ मापदण्डहरू अझ कडा हुँदै जान्छन्।
  

यी चुनौतीहरू अवरोध होइनन् - यी स्पष्ट व्यावसायिक अवसरहरू हुन्:

• अत्यधिक उत्पादन नगरी दैनिक बिक्रीको अपेक्षित मात्रा अनुसार मोही उत्पादन गर्नुहोस्। यसले नोक्सानीलाई न्यूनीकरण गर्छ र नगद प्रवाह सुधार गर्छ।
• आइसबक्स, रेफ्रिजरेटर, र मोही विक्री गर्न जाँदा इन्सुलेटेड प्रबिधि प्रयोग गर्दा नोक्सानी निकै घटाउन सक्छ।
• किसानहरूसँग वार्षिक सम्झौताले दूध आपूर्ति र मूल्य निर्धारणमा स्थिरता ल्याउँछ।
• ताजा, सरसफाइ र विश्वास नै मोही व्यवसायका प्रमुख आधार हुन्। यसले बिश्वास बढाऊदछ, र बिश्वासले नै ग्राहकहरू तान्ने हो l
• साधारण लेबलिङ, सफा बोतलहरू, र स्थानीय ब्रान्डिङले साना व्यवसायहरूलाई मूल्य प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठ्न मद्दत गर्न सक्छ।
•  मोहीको माग कम हुने अवधिमा व्यवसायले दही, पनीर, बटर वा चुर्पी उत्पादन गरेर आम्दानी स्थिर राख्न सक्छ (स्रोत: नेपाल न्यूज ३०/०१/२०८३)। 
• धेरै सफल मोही व्यवसायहरू सानो सडकपेटी वा छिमेकी सञ्चालनबाट सुरु भई पछि ठूला ब्रान्डमा विस्तार भएका हुन्।
  
  👉 मोही व्यवसायमा, मोही कति बिक्री भयो भनेर भन्दा पनि मोही बिग्रन नदिन, आपूर्ति सहज बनाउन र दैनिक बिक्री मात्रालाई कुशलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न यहाँले के गर्नु भयो भन्ने कुरोले बढी महत्व राख्छ l
  

👉मोही उद्योग सञ्चालन गर्न प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहहरुले पनि मेसिनरी सामग्री वा अन्य खरिदमा अनुदान दिदै आएका छन्। एकपटक आफु संग सम्बन्धित स्थानीय तहमा पनि बुझ्नुहोस् (स्रोत: रातोपाटी १८/०२/२०८३)।

सफलता तपाईंको लगानीको स्तर, सञ्चालनात्मक अनुशासन, र ग्राहकको विश्वास निर्माण गर्ने क्षमतामा निर्भर गर्छ।

• सडकपेटी स्टल, ठेला वा स्थानीय डेलिभरी मोडलबाट सुरु गर्नुहोस्
• सफा र ताजा मोहीबारे विशेष ध्यान दिनुहोस्
• बसपार्क, विद्यालय र बजारजस्ता मानिसको आवतजावत धेरै हुने स्थानहरू छान्नुहोस्
• चिसो तापक्रम कायम राख्न आइसबक्सहरू प्रयोग गर्नुहोस्
• फ्लेवर्ड मोही (पुदीना, मसला, चियामसला) प्रयोग गरेर हेर्नुहोस्

• नियमित ग्राहकको आधार बनाउनुहोस्
• साधारण प्याकेजिङ र शीतलीकरण (refrigeration) मा लगानी गर्नुहोस्
• कार्यालय, विद्यालय, विवाह र स्थानीय कार्यक्रमहरूलाई लक्षित गर्नुहोस्
• पहिचानयोग्य स्थानीय ब्रान्ड विकास गर्नुहोस्
• डेलिभरीको नियमितता र ग्राहक नियमित गर्ने तरिकाबारे सोच्नुहोस्
  

• प्रशोधन मेसिनरी र शीत-श्रृंखला (cold-chain) पूर्वाधारमा लगानी गर्नुहोस्
• किसानहरुसंग बलियो आपूर्ति सञ्जालहरू निर्माण गर्नुहोस्
• भोज तथा पार्टी घरहरू (बन्केट हल), कार्यक्रम आयोजकहरू र खुद्रा विक्रेताहरूसँग साझेदारी गर्नुहोस्
• गुणस्तर प्रमाणीकरण र उत्पादन दक्षतामा ध्यान दिनुहोस्
• क्षेत्रीय विस्तार र संस्थागत ठेक्काहरूको खोजी गर्नुहोस्
  

नेपालको मोही व्यवसाय मागले सीमित छैन - यो प्रणाली, शीत-श्रृंखला व्यवस्थापन, र संगठित ब्रान्डिङले सीमित छ।

• भण्डारण र शीतलीकरणमा सुधार गर्नुहोस्
• दूधको निरन्तर आपूर्ति सञ्जालहरू निर्माण गर्नुहोस्
• प्याकेजिङ र ग्राहक विश्वासमा लगानी गर्नुहोस्

👉 मोही अब केवल परम्परागत पेय मात्र रहेको छैन - यो नेपालमा विस्तार गर्न मिल्ने डेरी व्यवसायको अवसर बन्दै गइरहेको छ।

👉 नाफा मात्र मूल्यमा निर्भर हुँदैन - यो तपाईंले लगानीलाई कति कुशलतापूर्वक नियमित दैनिक प्रतिफल (आरओआई) मा रूपान्तरण गर्नुहुन्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।