परम्परागत पेय "मोही" अहिले आम्दानीको नयाँ बाटो बन्दै गएको छ। धनकुटाका एक उद्यमीले 'दुर्गा मोही' ब्रान्ड सुरु गरेर दैनिक ३०० लिटर बिक्री गर्दै राम्रो कमाइ गरिरहेका छन् । कपिलवस्तुको एक डेरीले दैनिक ३,००० लिटर मोही उत्पादन गरी विक्रीवितरण गर्दै आएको छ । हेटौंडाका दुई विद्यार्थी भाइले सडक किनारको स्टलबाट सुरु गरेको 'मोही घर' अहिले दैनिक १५,००० रुपैयाँ कमाइरहेका छन् ।
Source: TheHamro 18/6/2025;The Kathmandu Post 20/5/2024; The Rising Nepal 6/4/2025
नेपाल डेरी एसोसिएसनका अनुसार अहिले देशभर औपचारिक रूपमा दैनिक ३०,००० लिटर र अनौपचारिक रूपमा २,००,००० लिटर मोही बिक्री भइरहेको छ । काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै ९० प्रतिशतभन्दा बढी विवाह तथा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा कोल्ड ड्रिंक्सको सट्टा मोही दिन थालिएको छ ।
Source: The Rising Nepal 5/11/2025
यो बजारले सबैका लागि अवसर खोलेको छ। प्रश्न अब कसरी सुरु गर्ने भन्ने मात्र हो।
शिवपुरी-नागार्जुन राष्ट्रिय निकुन्जलाई आफ्नो बजार पो बनाउने कि ?
यो निकुन्ज आउने पर्यटकहरुलाई मात्र पनि मोही खुवाउने हो भने, यहाँले कति आम्दानी गर्न सक्नुहुन्छ होला, हेरौ त l
मोही व्यवसाय: सानो, मझौला, ठूलो - कुन मोडलमा कति नाफा?
मोहिको व्यवसायलाई तीनवटा मोडेलमा बुझ्न सकिन्छ: सानो (स्टल/ठेला), मध्यम (होम डेलिभरी/स्थानीय ब्रान्ड), र ठूलो (पूर्ण उद्योग)। यी तीनै मोडेलको नाफा गणना गर्न हामीले ठूलो उद्योगबाट प्राप्त तथ्यांक प्रयोग गरेका छौँ। त्यहाँ एक लिटर मोहिको बिक्री मूल्य रु. ५० (सन् २०२४ को मूल्य) निर्धारण गरिएको छ। उत्पादन, बोतल र लेबलिङ लगायत सबै खर्च जोड्दा प्रति लिटर लागत रु. ३८–४० पर्छ। यसको अर्थ, ठूलो उद्योगमा प्रति लिटर शुद्ध नाफा रु. १०–१२ (करिब २०–२५%) हुन्छ।
यसको अर्थ, ठूलो उद्योगमा प्रति लिटर शुद्ध नाफा रु. १०–१२ (करिब २०–२५%) हुन्छ।
तर सानो मोडलमा प्याकेजिङ, लेबलिङ, र कर्मचारी खर्च नहुने भएकाले प्रति लिटर नाफा रु. २०-३० (२५-३०%) सम्म हुन सक्छ। मझौला मोडल यी दुईको बीचमा आउँछ। तलको तालिकाले तीनै मोडलको लागत, नाफा, र आवश्यकताको तुलना गर्दछ।
उद्यम गर्न लाखौलाख पनि खर्च गर्नुपर्दैन, कहिले कहि एक गिलास मोही, अलिकति आँट र आफ्नो आँट सफल पार्छु भने मनसाय भए पुग्छ l
सप्त ज्ञान महायज्ञमा आएका भक्तजनहरुलाई मोही खुवाउने काम गरियो l त्यहाँ सात दिन भित्र लगभग २,६०० लिटर मोही विक्री भयो l
आज, काठमाडौँका हरेक बिहे भोजमा मोही राख्ने प्रचलन शुरु गरेका छौ l
| विवरण | सानो मोडल (स्टल/ठेला) | मझौला मोडल (होम डेलिभरी/स्थानीय ब्रान्ड) | ठूलो मोडल (पूर्ण उद्योग) |
|---|---|---|---|
लगानी (रु.) | १५,०००-२०,००० | १,००,०००-५,००,००० | ५ करोड भन्दा माथि |
प्रति लिटर खुद नाफा (रु.) | २०-३० | १५-२५ | १०-१२ |
दैनिक नाफा (रु.) | ६००-१,५०० | ७५०-७,५०० | १०,०००-३६,००० |
मासिक नाफा (रु.) | १८,०००-४५,००० | २२,५००-२,२५,००० | ३,००,०००-१०,८०,००० |
सेल्फ लाइफ चुनौती | धेरै उच्च (दिनभरमै बिक्री गर्नुपर्छ) | उच्च (एक हप्तासम्म मात्र) | उच्च (चिसो शृंखला अनिवार्य) |
स्रोत: TheHamro 18/6/2025; The Kathmandu Post 20/5/2024; The Rising Nepal 6/4/2025; The Rising Nepal 5/11/2025
नोट: ठूलो उद्योगको तथ्यांक अनुसार — बिक्री मूल्य रु. ५०/लिटर, लागत रु. ३८-४०/लिटर, नाफा रु. १०-१२/लिटर। सन् २०२४ को मूल्यमा l
याद राख्नुपर्ने: सानो मोडलमा प्रति लिटर नाफा धेरै तर परिमाण कम। ठूलो मोडलमा प्रति लिटर नाफा कम तर परिमाणले कुल नाफा धेरै।
चितवन घुम्न आउनेलाई मोही खुवाउने कि ?
यो निकुन्जमा पनि नेपाली र विदेशीहरु प्रशस्त हुन्छ l अनुमान गर्नुस त, यहाँ आउने १०% लाई मात्र पनि मोही खुवाउने हो भने आम्दानी बढ्दो हो l
मोही व्यवसाय कसरी शुरु गर्ने त ?
माथिको तालिका र विश्लेषणले तीनवटा मोडलको नाफा र लगानी देखायो। अब प्रश्न रह्यो: व्यवहारमा कसरी लागु गर्ने? आफ्नो बचत, समय, र क्षमता अनुसार कुनै एक मोडल रोज्नुहोस् र तल दिइएको स्टेप पालना गर्नुहोस्।
यहाँले अब गर्नुपर्ने:
आफ्नो बचत गणना गर्नुहोस् → कुन मोडल सम्भव छ?
माथिको step-by-step प्रक्रिया पालना गर्नुहोस्
पहिलो महिना "सिक्दै र समायोजन गर्दै" को रूपमा लिनुहोस्
माथिको तालिका अनुसार लगानी उठ्ने समय अनुमान गर्नुहोस्
मोही व्यवसाय: ठुलो सम्भावना, केहि जोखिम पनि
कुनै पनि व्यवसायमा जोखिम हुन्छ। मोही व्यवसाय पनि यसबाट अलग छैन। तर जोखिम पहिचान गर्न सके, त्यसको न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। यो सेक्सनमा तीनवटै मोडल (सानो, मझौला, ठूलो) मा देखिने मुख्य जोखिमहरू र तिनको समाधान प्रस्तुत गरिएको छ। आफूले रोजेको मोडलको जोखिम र समाधान ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस्।
अन्तिम निष्कर्ष: के मोही व्यवसायको भविष्य छ?
मोही नेपालको लागि अत्यन्त आशाजनक व्यवसाय हो - जुन अति सानो लगानीमा सुरु गर्न सकिन्छ, स्थिर दैनिक आम्दानी दिन्छ, बढ्दो बजार माग छ (विशेषगरी विवाह तथा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा), र दीर्घकालीन फाइदाको लागि नेपालको बलियो डेरी परम्पराको उपयोग गर्दछ।
- साना उद्यमीका लागि: रु. १५,०००-२०,००० लगानीबाट सुरु गर्नुहोस्। व्यस्त स्थान (बसपार्क, चोक, स्कुल गेट) छान्नुहोस्। सरसफाइमा कडा ध्यान दिनुहोस्, मोही चिसो राख्न आइसबक्स प्रयोग गर्नुहोस्, र विशेष स्वाद (मसला, पुदिना) प्रदान गर्नुहोस्। लक्ष्य राख्नुहोस् l
- मझौला उद्यमीका लागि: रु. १-५ लाख लगानीबाट सुरु गर्नुहोस्। पहिले आफ्नो टोलमा १०-२० नियमित ग्राहक बनाउनुहोस्। साधारण प्याकेजिङ र एउटा फ्रिज प्रयोग गर्नुहोस्। बिस्तारै लेबल सहितको ब्रान्डेड बोतलतर्फ जानुहोस्। विवाह, कार्यालय, विद्यालयलाई लक्षित गर्नुहोस्।
- ठूला लगानीकर्ताका लागि: प्रशोधन मेसिनरी, चिसो भण्डारण, र किसान नेटवर्कमा। 'बुद्धभूमि' वा 'दुर्गा मोही' जस्तो विश्वसनीय स्थानीय ब्रान्ड बनाउनुहोस्। विवाह हल, रिसोर्ट, र कार्यक्रम आयोजकसँग साझेदारी गर्नुहोस्। गुणस्तर प्रमाणीकरणमा ध्यान दिनुहोस् र भारत तथा चीनमा निर्यातको सम्भावना खोज्नुहोस्।
मोहीको भविष्य उज्ज्वल छ - तर यो भविस्य आफै बन्दैन l बजार पहिले नै ठूलो छ (दैनिक २ लाख लिटर अनौपचारिक + ३०,००० लिटर औपचारिक)। उपभोक्ताको रुचि स्वस्थ, प्राकृतिक, प्रो-बायोटिक पेयतर्फ बढ्दै छ। सरकारी तहबाट डेरी क्षेत्रमा सहयोग बढ्दै छ। तर तीन कुरा आवश्यक छन्:
- गुणस्तर र सरसफाइ - एउटा खराब ब्याचले तपाईंको प्रतिष्ठा सधैंको लागि बिगार्न सक्छ।
- प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ - अनौपचारिक बजार (दैनिक २ लाख+ लिटर) संगठित व्यवसायीको प्रतिक्षामा छ।
- चिसो शृंखला व्यवस्थापन
-
७ दिनको सेल्फ लाइफ एउटा चुनौती हो, तर ठूला प्रतिस्पर्धी विरुद्धको प्राकृतिक सुरक्षा पनि हो।
अब प्रश्न तपाईंको हो: तपाईं कुन मोडलबाट सुरु गर्नुहुन्छ?
गुन्द्रुक व्यवसायले पनि आम्दानी दिन्छ l
मोही व्यवसायमा त्यत्ति रहर लागेन, त्यो भए गुन्द्रुक विदेश पठाउने तिर पो सोच्ने कि ? यसको बजार छ l
