नेपालमा केराको पिठो: उच्च-मूल्य व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने अवसर

केराको पिठो साधारण देखिने तर अत्यन्त सम्भावनायुक्त कृषि-आधारित उत्पादन हो। काँचो केरालाई सुकाएर र पिसेर तयार गरिने यो पिठो अहिले विश्वभर स्वास्थ्य, पोषण, तथा ग्लुटेनरहित खाद्य उद्योगमा लोकप्रिय बन्दै गएको छ।

👉 नोट: केराबाट बन्ने पाउडर प्रायः पाकेको केराबाट बनाइन्छ भने पिठो मुख्यतया काँचो केराबाट बनाइन्छ।

आज केराको पिठो प्रयोग गर्ने मुख्य क्षेत्रहरू:

• ग्लुटेनरहित खाद्य उद्योग l
• बेकरी उद्योग l
• शिशु आहार उत्पादन गर्ने कम्पनीहरू l
• खेलकुद पोषण सामग्री उत्पादन गर्ने कम्पनीहरू l
• स्वास्थ्यसम्बन्धी खाद्य व्यवसायहरू l

यसबाट रोटी, बिस्कुट, केक, पास्ता, प्यानकेक, स्वस्थ खाजा, तथा ऊर्जा दिने खानेकुराहरु बनाउन थालीसकिएको छ ।

स्रोत: (mdpi.com; bananaprocess.com​)​

👉यसको अर्थ, यो केवल पिठो होइन, यो बढ्दो स्वस्थ खानेकुरो खोज्ने बजारसँग जोडिएको उच्च सम्भावनायुक्त उत्पादन हो।

नेपालमा किसानहरू केराको कम मूल्य, छिटो बिग्रिने समस्या, बजार अस्थिरता र बिचौलियामा निर्भर हुनुपर्ने समस्याले ग्रसित छन्।

• किसानहरूले प्रति केरा रु. ५–६ मा बिक्री गरिरहेका छन् (स्रोत: NayaPage 26/4/2026; Ratopati 20/4/2026) l
• उत्पादन लागत प्रति केरा करिब रु. ४ छ (स्रोत: Ratopati 20/4/2026) l
• नाफाको मार्जिन अत्यन्तै कम छ l

👉 यसर्थ, केरा पिठोले किसानलाई “कच्चा उत्पादन बेच्ने” अवस्थाबाट “मूल्य अभिवृद्धि गर्ने उद्यमी” बन्ने अवसर दिन्छ।

ताजा केरा छिट्टै बिग्रिने भएकोले तुरुन्त बेच्नुपर्छ। तर केरा पिठो:

• लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ l
• बजार मूल्य राम्रो भएको बेला बेच्न सकिन्छ l
• बिग्रने सम्भावना कम हुन्छ l

👉 केराको पिठोलाई “लामो समयसम्म सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्न सकिने” भनेर अध्ययनले देखाएको छ।

स्रोत: (mdpi.com) l

विश्वभर ग्लुटेन-फ्री खाद्य बजार तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।

• केराको पिठो अहिले पाउरोटी, बिस्कुट, पास्ता, केक र चिप्सलगायतका वस्तुहरुमा प्रयोग गर्न थालिएको छ l

👉 केराको पिठोलाई गहु र मैदाको पिठोको विकल्पको रूपमा प्रयोग गर्न थालीसकिएको छ।

स्रोत: (mdpi.com)

केराको ठूलो हिस्सा निम्न कारणले खेर जान्छ l

• आकार नमिलेका केरा l
• निर्यात अयोग्य केरा l
• बजारमा नबिकेका केरा l

👉 तर अनुसन्धानले केराको पिठोलाई केरा व्यवस्थापनको प्रभावकारी माध्यम मानेका छन्।

स्रोत: (Sciencedirect.com)

ताजा केरा:

• सावधानीपूर्वक ह्यान्डलिङ चाहिन्छ l
• चाँडै सड्छन् l
• उच्च लजिस्टिक जोखिम हुन्छ l

👉 केराको पिठो हलुका, कम सड्ने जोखिम भएको, र लामो दूरीमा ढुवानी गर्न सकिने हुँदा, यसले शहरी तथा निर्यात बजारहरूमा पहुँच खोलिदिन्छ।

सामान्यतया:

• ८–१० केजी काँचो केरा ≈ 1 केजी केराको पिठो l

👉 यो किन अर्थ राख्छ: किनभने केरामा धेरै पानी हुने भएकाले केरा सुकाएपछि तौल उल्लेखनीय रूपमा घट्छ।

स्रोत:  (Bananaprocess.com)

लागत विवरण तालिका:

👉 प्रिमियम अर्ग्यानिक ब्रान्ड, राम्रो प्याकेजिङ्ग र निर्यात गर्न सकिने गुणस्तर भएमा, केराको पिठोको मूल्य झन् बढ्छ l

एक रोपनी जमिनबाट करिब १,५०० देखि २,००० वटा केरा उत्पादन हुन सक्छ।

हालको अवस्थामा केरा कोसाको ५ देखि ६ रुपैयामा बेच्नु परेको छ l
दुर्गा प्रसाद भुर्तेल - साभार Nayapage 26/4/2026

प्रति केरा उत्पादन लागत करिब ४ रुपैयाँ पर्छ। साढे ५ रुपैयाँमा बिक्री गर्दा प्रति केरा करिब डेढ देखि दुई रुपैयाँ नाफा हुन्छ। कम्तीमा साढे ४ रुपैयाँ प्रति कोसा मूल्य नपाए किसानको लगानी पनि उठ्न सक्दैन। Ratopati 20/4/2026

केरा पिठो बनाउने तरिका धेरै जटिल छैन, तर गुणस्तर कायम गर्न सक्नुपर्छ l 

स्रोतहरु:  (Bananaprocess.com; ResearchGate - August 2022, ResearchGate - May 2022; ScienceDirect.com) l

यसमा काँचो केरा प्रयोग गरिन्छ, किनभने यस्तो खाले केरामा:

• रेसिस्टेन्ट स्टार्च (resistant starch) धेरै हुन्छ l
• पिठोको गुणस्तर राम्रो बनाउने काम गर्छ l

केरालाई राम्रोसँग पखालेपछि यसको बोक्रा हटाउनुपर्छ ।

टुक्रा बनाउँदा सकभर एकै खाले टुक्रा बनाउने l यसले गर्दा:

• सुकाउन सजिलो हुन्छ l
• केरामा भएको पानी/नमिलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ l

केरा काटेपछि चाँडै खैरो हुने समस्या हुन्छ। यसलाई रोक्न:

• सिट्रिक एसिड वा Sodium metabisulfite वा तातो पानीको प्रयोग गर्नुपर्छ

👉 यो चरणले रंग र केराको पिठोको आयुमा ठूलो प्रभाव पार्छ।

केराको पिठोको गुणस्तरको मुख्य आधार भनेको नै यो कत्तिको सुक्खा छ भन्ने कुरोले मापन हुन्छ l यसका लागि प्रयोग हुने तरिकाहरु:

• घाममा सुकाउने l
• तातो हावा दिएर सुकाउने l
• सोलार प्रबिधिमार्फत सुकाउने l

अनुसन्धान अनुसार राम्रो संग सुकेको पिठोले:​

• रेसिस्टेन्ट स्टार्च (resistant starch) कायम राख्छ l
• रङ्ग पनि राम्रो देखिन्छ l
• गुणस्तर पनि राम्रो हुन्छ l

👉 नेपालका लागि सोलारबाट सुकाउने पद्धति अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ।

सुकाइसकेपछि केराको टुक्राहरुलाई पिसेर पिठो बनाउनुपर्छ। जति राम्रो संग पिस्यो त्यति गुणस्तरको पिठो बन्छ l

प्याकेजिङ्ग गर्दा चिसो नबस्ने गरी गर्नुपर्छ l

• पिठो बिग्रिन सक्छ l
• पिठोको आयु घट्न सक्छ l

केरा पिठो व्यवसायमा ठूलो सम्भावना भए पनि व्यवहारमा केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू देखिन्छन्। यी चुनौतीहरू समाधान नगरेसम्म यो व्यवसायलाई विस्तार गर्न कठिन हुन्छ।

• सुकाउने लागत उच्च हुनु l विशेषगरी कृत्रिम dryer प्रयोग गर्दा ऊर्जा लागत धेरै हुनु l
• केरा काटेपछि कालो/खैरो हुने समस्या l
• गुणस्तरमा अस्थिरता (texture, moisture र colour मा फरक) l
• ग्रामीण क्षेत्रमा आवस्यक पूर्वाधारको कमी l
• बजारमा ब्रान्ड नगरिएका वा आयातित उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा l

यी चुनौतीहरूलाई सही रणनीतिका साथ व्यावसायिक अवसरमा बदल्न सकिन्छ:

• ऊर्जा लागत घटाउन र उत्पादन स्थिर बनाउन सोलार वा हाइब्रिड ड्रायरको प्रयोग गर्ने।​
• प्रि–ट्रिटमेन्ट विधिहरू सुधार गर्ने, जस्तै सिट्रिक एसिड वा ब्लान्चिङ, जसले मौसमी उतारचढाव घटाउन, गुणस्तर नियन्त्रण सजिलो बनाउन, र लागत अनुमानयोग्य बनाउन मद्दत गर्छ।
• ब्रान्डिङ र प्रमाणीकरण (खाद्य सुरक्षा, स्वच्छता मापदण्ड) मा लगानी गरेर विश्वसनीयता बढाउने।
• ब्रान्डिङमा विशेष ध्यान दिने, विशेषगरी “हिमालयन अर्गानिक केराको पिठो” को रूपमा स्थापित गर्ने।
  
  👉 मुख्य बुझाई: नेपालमा अहिले केराको पिठो उद्योग ठूलो संख्यामा छैन। जसले पहिले राम्रो गुणस्तर र ब्रान्डिङ बनाउँछ, उसैले बजारको नेतृत्व लिन सक्छ।

केरा पिठो व्यवसायको सफलता किसान, उद्यमी र स्थानीय सरकारको भूमिकामा निर्भर गर्छ। यो केवल उत्पादनको व्यवसाय होइन, मूल्य चेन व्यवस्थापनको व्यवसाय हो।

केरा पिठो व्यवसायको चुनौती मागको कमी होइन - यसको मुख्य चुनौती प्रशोधन क्षमता, गुणस्तर स्थिरता, र बजारमा सही स्थान बनाउन सक्नु हो।

• सुकाउने र प्रशोधन प्रविधि सुधार गर्ने l
• ब्रान्डिङ र गुणस्तर प्रमाणीकरणमा लगानी गर्ने l​
• किसान, प्रशोधन उद्योग र बजारबीचको आपूर्ति व्यवस्था मजबुत बनाउने l
  
  👉 केरा पिठो केवल एउटा खाद्य उत्पादन होइन - यो नेपाली कृषिलाई कम मूल्यको उत्पादनबाट उच्च मूल्यको कृषि-उद्योगतर्फ रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो।