जंगली झारबाट ‘ग्रीन गोल्ड’ उद्योगसम्म

नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पाइने सिस्नो (नेटल) लामो समयसम्म सामान्य जंगली बोटका रूपमा हेरिन्थ्यो। तर अहिले यही सिस्नो सुकाएर बनाइने सिस्नो पाउडर स्वास्थ्य, हर्बल उत्पादन र अर्गानिक बजारसँग जोडिँदै आयआर्जनको नयाँ स्रोत बन्दै गएको छ।

हामीले कहिल्यै सोचेका थिएनौं कि यो झारको यति ठूलो आर्थिक मूल्य हुन्छ। अझ भनौ, सिस्नो एउटा सम्भावनायुक्त बाली हो।

शान्ता लामा - काभ्रे साभार UNDP 7/10/2020

👉 सिस्नोको वास्तविक मूल्य काँचो पातमा होइन, “प्रशोधन + प्याकेजिङ + बजार पहुँच” मा छ।

धेरै मानिसले सिस्नो व्यवसायलाई केवल जंगली पात बेच्ने कामजस्तो ठान्न सक्छन्। तर वास्तविक आम्दानी त्यहाँबाट आउँदैन।

स्रोत: enewspolar 13/09/2019; UNDP 7/10/2020; The Kathmandu Post 26/4/2023; The Rising Nepal 22/09/2025; Kantipur 14/08/2025; Kantipur 26/7/2025; Kantipur 27/9/2025

👉 सिस्नो व्यवसाय खेतीभन्दा बढी “प्रशोधन व्यवसाय” हो।

नेपालका विभिन्न जिल्लाका अनुभवहरूले सिस्नो व्यवसायको सम्भावना स्पष्ट रूपमा देखाएका छन्।

स्रोत: enewspolar 13/09/2019; UNDP 7/10/2020; The Kathmandu Post 26/4/2023; The Rising Nepal 22/09/2025; Kantipur 14/08/2025; Kantipur 26/7/2025; Kantipur 27/9/2025

हामीले ३० केजी हरियो सिस्नोबाट ५ केजी पाउडर बनाउँछौं र ५०० रुपैयाँ प्रति केजीमा बेच्छौं।

मानबहादुर मगर साभार The Kathmandu Post 26/4/2023

हामीले ९ केजी हरियो पातबाट १ केजी पाउडर बनाउँछौं र यसको मूल्य करिब रु. ३,५०० पर्न जान्छ l

 इन्द्र बहादुर खड्का साभार The Rising Nepal 22/09/2025

गाउँमा सिस्नोलाई हेला गरिए पनि म सिस्नोको पाउडर बेचेर राम्रो आम्दानी गरिरहेकी छु। मैले यो वर्ष ३ क्विन्टल सिस्नो पाउडर बाहिर पठाएँ।

कर्मकली रावल साभार  Kantipur 14/08/2025

👉 यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि

• सिस्नो व्यवसाय सानो स्तरबाट सुरु गर्न सकिन्छ,
• प्रशोधनपछि मूल्य निकै बढ्न सक्छ, र
• बजार पहुँचले नाफामा ठूलो प्रभाव पार्छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार लगभग:

स्रोत:   The Kathmandu Post 26/4/2023

👉यसको अर्थ:

• उत्पादन लागत धेरै ठूलो छैन,
• स्थानीय स्तरमै उत्पादन सम्भव छ, र
• सानो लगानीबाट सुरु गर्न सकिन्छ।

अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न: “सिस्नो व्यवसायबाट वास्तवमा कति आम्दानी गर्न सकिन्छ?” यसलाई तीन स्तरमा बुझ्न सकिन्छ।

नोट: उत्पादन लागत रु. १२० प्रति केजी मानिएको छ (तल गणना विधि हेर्नुहोस्)।

प्रति केजी नाफा = बिक्री मूल्य – उत्पादन लागत

• प्रति केजी नाफा = ८०० – १२० = रु. ६८०; मासिक कुल नाफा = ४० × ६८० = रु. २७,२००।

• वार्षिक कुल नाफा = २७,२०० × १२ = रु. ३,२६,४००।

👉 सामान्य स्तरको उत्पादन र बिक्रीबाट पनि महिनामा करिब रु. २५,०००–३०,००० र वार्षिक रु. ३ लाखभन्दा बढी आम्दानी सम्भव छ।

धेरै मानिसले “५० केजी उत्पादन” लाई ठूलो उद्योग ठान्न सक्छन्। तर यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उत्पादन मात्र होइन - बजार हो।

उदाहरणका लागि: 

• गाउँ स्तरमा २० केजी उत्पादन गरेर वार्षिक ~रु ६७ हजार नाफा देखिन्छ।
• तर शहरी तथा होटल बजारमा केवल ५० केजी उत्पादनबाट वार्षिक ~रु ११ लाखभन्दा बढी सम्भावित नाफा देखिन्छ।
• यसको अर्थ उत्पादन २.५ गुणा बढ्दा नाफा १५–१६ गुणासम्म बढ्न सक्छ।

किनभने: 

👉 शहरी बजारले “अर्गानिक” र “हर्बल” उत्पादनमा बढी मूल्य तिर्छ,

👉 होटल तथा स्वास्थ्य बजारले गुणस्तर र प्याकेजिङलाई महत्व दिन्छ, र

👉 “हिमालयन” ब्रान्डिङले अतिरिक्त मूल्य सिर्जना गर्छ।

ग्रामीण युवा र सहकारीका लागि “मध्यम स्तर” को व्यवसाय सबैभन्दा व्यावहारिक देखिन्छ।

👉 यसले के देखाउँछ भने सानो “मूल्य अभिवृद्धि” व्यवसायले स्थानीय आय सिर्जना गर्न सक्छ।

उपलब्ध तथ्यांकले एउटा रोचक कुरा देखाउँछन्।

• गाउँमै बेचिएको उत्पादनले सीमित आम्दानी दिन्छ।
• तर काठमाडौं, होटल, अर्गानिक पसल, स्वास्थ्य स्टोर, र पर्यटक बजार सम्म पुगेपछि त्यही उत्पादनको मूल्य धेरै बढ्छ।

👉 तेह्रथुमको उदाहरण: गुणस्तरीय प्रशोधन, राम्रो प्याकेजिङ, र बजार पहुँचले उत्पादनलाई उच्च-मूल्य “हर्बल सुपरफुड” मा रूपान्तरण गर्न सक्ने देखाएको छ। 

स्रोत: (Kantipur 27/9/2025)

• कम लगानीबाट सुरु गर्न सकिने। सुरुआतका लागि ठूलो उद्योग आवश्यक पर्दैन।सोलार ड्रायर, ग्राइन्डर र सामान्य प्याकेजिङबाट पनि व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ।
• कच्चा पदार्थ स्थानीय रूपमा उपलब्ध। नेपालका धेरै पहाडी क्षेत्रमा सिस्नो सजिलै पाइन्छ। कतिपय उद्यमीले आफैं संकलन गरेर लागत अझ घटाएका छन्।
• मूल्य धेरै गुणा बढ्ने सम्भावना। काँचो पात बेच्दा कम मूल्य पाइन्छ। तर प्रशोधनपछि त्यही उत्पादन “अर्गानिक हर्बल उत्पादन” मा रूपान्तरण हुन सक्छ।
• लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिने। काँचो सिस्नो छिट्टै बिग्रन्छ। तर पाउडर बनाएपछि: लामो समय राख्न सकिन्छ, सजिलै ढुवानी गर्न सकिन्छ र, बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।

सिस्नो पाउडर व्यवसायमा उच्च सम्भावना भए पनि यसमा केही महत्वपूर्ण व्यावहारिक चुनौतीहरू छन्। यी चुनौतीहरू समाधान नगरी व्यवसायलाई ठूलो स्तरमा विस्तार गर्न कठिन हुन्छ।

• कच्चा सिस्नोको अनियमित आपूर्ति – सिस्नो धेरै ठाउँमा मौसमी रूपमा पाइन्छ, जसले निरन्तर उत्पादनमा समस्या ल्याउन सक्छ।
• राम्रोसँग नसुकाउँदा गुणस्तर बिग्रिने जोखिम – चिस्यान बाँकी रहेमा पाउडर बिग्रिन सक्छ वा ढुसी लाग्न सक्छ।
• गुणस्तरमा असमानता – रंग, स्वाद, बनावट र पोषण गुणमा फरक आउन सक्छ।
• ग्रामीण क्षेत्रमा प्रशोधन पूर्वाधारको अभाव – सोलार ड्रायर, ग्राइन्डर र प्याकेजिङ उपकरणको कमी।
• बजार पहुँचको समस्या – धेरै उत्पादकहरू अझै पनि शहरी तथा प्रिमियम बजारसम्म पुग्न सकेका छैनन्।
• बिचौलियाको प्रभाव – सस्तोमा किनेर शहरमा महँगोमा बेच्ने अवस्था।
• ब्रान्डिङ र प्रमाणिकरणको कमी – “अर्गानिक” वा “हिमालयन” पहिचान राम्रोसँग स्थापित नभएको अवस्था।

सही रणनीति अपनाउन सके यी चुनौतीहरूलाई व्यवसायिक अवसरमा बदल्न सकिन्छ।

• सोलार वा हाइब्रिड ड्रायर प्रयोग गरेर उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्ने र लागत घटाउने।
• सिस्नो खेती तथा सामूहिक संकलन प्रणाली विकास गरेर नियमित कच्चा पदार्थ सुनिश्चित गर्ने।
• सुकाउने, पिस्ने र भण्डारण विधिको तालिम लिएर गुणस्तर कायम राखीराख्ने।
• सहकारी वा समूह-आधारित प्रशोधन केन्द्र स्थापना गर्ने।
• होटल, अर्गानिक पसल, स्वास्थ्य स्टोर र अनलाइन बजारसँग प्रत्यक्ष पहुँच बढाउने।
• “Nepali Organic Himalayan Nettle” जस्ता ब्रान्ड निर्माणमा जोड दिने।
• खाद्य सुरक्षा, प्याकेजिङ र अर्गानिक प्रमाणिकरणमा लगानी गर्ने।

👉 अहिले नेपालमा सिस्नो पाउडर उद्योग ठूलो स्तरमा स्थापित भइसकेको छैन। जसले सबैभन्दा पहिले राम्रो गुणस्तर, बलियो ब्रान्डिङ र बजार पहुँच निर्माण गर्छ, उसले भविष्यको बजार नेतृत्व लिन सक्छ।

सिस्नो पाउडर व्यवसाय केवल उत्पादन गर्ने काम मात्र होइन। यो एउटा value chain मा आधारित व्यवसाय हो, जहाँ किसान, उद्यमी र स्थानीय सरकार सबैको भूमिका बराबरी रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ।

यदि यी तीन तहबीच समन्वय राम्रो भयो भने सिस्नो “जंगली झार” बाट “उच्च मूल्य हर्बल उद्योग” मा रूपान्तरण हुन सक्छ।

सिस्नो पाउडर व्यवसायको मुख्य समस्या मागको अभाव होइन। यो त सिस्नोको गुणस्तर र ब्रान्डिङ सुधार गर्ने प्रणालीको कमी हो।

👉 सिस्नो केवल जंगली बोट मात्र होइन: यसले कम मूल्यको कृषि प्रणालीलाई उच्च मूल्यको हरित उद्योगमा रूपान्तरण गरेर वास्तविक आम्दानी दिन्छ।