नेपालमा सखरखण्ड: परम्परागत खेतीबाट उच्च मूल्यको व्यवसायसम्म

नेपालमा परम्परागत रूपमा मौसमी खाद्य वस्तुको रूपमा सखरखण्डको प्रयोग गरिँदैआएको छ। विशेषगरी तराई र मध्यपहाडी क्षेत्रमा यसको खेती गरिन्छ। कम लगानीमा उत्पादन गर्न सकिने, छोटो समयमा आम्दानी दिने, र तुलनात्मक रूपमा सहनशील बाली भएकाले यसको व्यावसायिक सम्भावना तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

तर नेपालमा सखरखण्ड अझै पनि एउटा मौसमी खाद्य वस्तुको रूपमा सीमित छ, जसलाई प्रायः उसिनेर वा पोलेर मात्र खाइन्छ। यसलाई अझै आर्थिक रूपमा व्यावहारिक व्यावसायिक बालीको रूपमा हेरिएको छैन। यसको भविष्यको सम्भावना प्रशोधन, ब्रान्डिङ, पर्यटन, र मूल्य अभिवृद्धिमा जोडिएको छ - तर यो सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।

नेपालमा सखरखण्डको माग ठूलो छ। यसको सबैभन्दा स्पष्ट प्रमाण भनेको लगातार भइरहेको आयात हो। भन्सार कार्यालयको विवरण अनुसार नेपालबाट सखरखण्ड निर्यात हुँदैन, तर भारत र चीनबाट ठूलो परिमाणमा आयात भइरहेको छ।​

तालिकामा प्रस्तुत मात्रा र मूल्य हजारमा राखिएका हुन्।

स्रोत:  भन्सार विभाग (२०८२/८३; २०८१/२०८२)

👉 यसले के देखाउँछ भने नेपालमा सखरखण्डको बजार पहिले नै स्थापित छ।

👉 यी तथ्याङ्कहरूले स्थानीय किसान र उद्यमीका लागि करिब ९ करोड रुपैयाँ बराबरको बजार अवसर रहेको संकेत गर्छन्।

👉 पढ्नुहोस्: कसरी नारुटो जापान कम्पनी लिमिटेडले बंगलादेशका किसानहरूबाट प्रत्यक्ष रूपमा सखरखण्ड आयात गर्दैछ।

सन् २०१३ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय खाद्य तथा कृषि संगठनले नेपालको तराई क्षेत्रमा बगर खेतीसम्बन्धी अध्ययन प्रकाशित गरेको थियो। सो अध्ययन अनुसार १ कट्ठा जग्गामा सखरखण्ड खेती गर्दा निम्न लागत र आम्दानी हुन्छ: 

सन् २०१३ मा भएको मूल्यलाई सन् २०२६ को मौद्रिक मूल्यमा ढाल्नका लागि वार्षिक ७.५% मुद्रास्फीति दर प्रयोग गरियो। १३ वर्षमा यो दरले गुणांक २.५६ दिन्छ।

स्रोत: FAO, २०१३

👉 यो अध्ययन अनुसार, १ कट्ठा जमिनमा सखरखण्ड खेती गर्दा हालको मूल्यमा करिब रु. ४,३५२ लगानी गर्दा रु. ११,५२० आम्दानी र रु. ७,१६८ खुद नाफा सम्भव छ। 

👉 यसले सखरखण्ड कम लागत र राम्रो प्रतिफल दिने बाली भएको देखाउँछ।

नेपालका विभिन्न जिल्लामा सखरखण्ड उत्पादन, लागत, र आम्दानीमा ठूलो अन्तर छ। तलको तालिकाले यो कुरो देखाउँछ:

स्रोतहरु:  गोरखापत्र १७/३/२०८३; गोरखापत्र १७/०९/२०८२; द काठमाडौँ पोस्ट १६/०९/२०८२
*यो भनेको व्यापारीले किसानसँग किन्ने मूल्य हो।  

मैले यो पटक ४५ हजार लगानी गरेर हालसम्म तीन लाख रुपैयाँभन्दा बढीको सखरखण्ड उत्पादन गरिसकेको छु । अझै करिब २० क्विन्टल सखरखण्ड खेतमा नै रहेको अनुमान छ l 

फत्ते सिंह थारु, साभार - गोरखापत्र १७/०९/२०८२ 

हात्तीको समस्याको कारण, ठुलो मात्रामा सखरखण्ड खेती गर्न गाह्रो छ l यो समस्याले हामीलाई ठुलो घाटा पुर्याएको छ l

गणेश राजबंशी, साभार - द काठमाडौँ पोस्ट १६/०९/२०८२

मैले करिब डेढ लाख रुपियाँ बराबरको सखरखण्ड बिक्री गरिसकेको छु। यस वर्ष उत्पादन १०० क्विन्टल नाघ्यो भने तीन लाख ५० हजार रुपियाँसम्मको बिक्री हुन सक्छ।

रामछोर यादव, साभार - गोरखापत्र १७/०३/२०८३

👉 संयुक्त राष्ट्रसंघीय खाद्य तथा कृषि संगठनको मोडलले १ कट्ठामा रु. ४,३५२ लगानी लगाउँदा रु. ११,५२० आम्दानी र रु. ७,१६८ खुद नाफा सम्भव रहेको देखाउँछ। तर,

• बाँकेले यो भन्दा उच्च प्रतिफल दिएको छ।
• दाङमा मूल्य राम्रो तर उत्पादन कम छ।
• झापाले देखाउँछ – राम्रो उत्पादन क्षमता मात्र पर्याप्त छैन, जोखिम व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

सखरखण्ड खेतीमा सबैभन्दा आकर्षक पक्ष भनेको यसको उच्च लगानीको प्रतिफल (Return on Investment) हो। 

• कम लगानी, थोरै उत्पादन अवधि, र अपेक्षाकृत स्थिर बजार मूल्यले किसानलाई छोटो समयमै ठूलो प्रतिफल दिने सम्भावना राख्दछ।

• ROI (%) = (कुल आम्दानी − कुल लगानी) / कुल लगानी × १००
  ROI = (५६,८७५ − १८,०००) / (१८,०००) × १०० ≈ २१६%

• यसको अर्थ, किसानले १८,००० रुपैयाँ लगानी गरेर २१६% प्रतिफल पाउने छन्, अर्थात् छोटो समयमै लगानीभन्दा दोब्बरभन्दा बढी प्रतिफल।

सखरखण्ड खेतीले उच्च ROI मात्र होइन, बजार पनि प्रशस्त पाएको छ। 

• किसानहरूले उत्पादनलाई आफ्नो ठाउँमा वा अन्त लगेर सजिलै बिक्री गर्न सक्ने अवस्था छ। पर्व र मौसमी खपतले मूल्यलाई आकर्षक राख्छ।

सखरखण्ड खेतीमा राम्रो सम्भावना भए पनि व्यावसायिक विस्तारका लागि केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू छन्। यी समस्याहरू समाधान नगरी ठूलो स्तरमा उद्योग विस्तार गर्न कठिन हुन्छ।

• गुणस्तरीय बीउको अभाव – किसान अझै स्थानीय तथा अनौपचारिक बीउमा निर्भर
• वन्यजन्तुको जोखिम – विशेषगरी झापामा हात्तीको आक्रमणले ठूलो क्षति
  स्रोत: द काठमाडौँ पोस्ट १६/०९/२०८२
• सिँचाइ समस्या – लामो सुख्खा मौसममा पानीको अभाव हुँदा समस्या
• कमजोर प्रशोधन उद्योग – चिप्स, स्टार्च, वा प्याकेजिङ उद्योगको अभाव
• सामूहिक बजार प्रणाली कमजोर – किसान व्यापारीमा निर्भर
• मूल्य अस्थिरता – सिजनपछि बजार मूल्य घट्ने सम्भावना
• सरकारी तथा प्राविधिक सहयोग सीमित – तालिम, बीमा, र प्रविधि विस्तार कमजोर

सही रणनीति अपनाउन सके यी चुनौतीहरूलाई नै व्यवसायिक अवसरमा बदल्न सकिन्छ।

• गुणस्तरीय बीउ उत्पादन र वितरण प्रणाली विकास गर्ने
• बगर क्षेत्रमा सौर्य सिँचाइ र साना सिँचाइ प्रणाली विस्तार गर्ने
• हात्ती प्रभावित क्षेत्रमा बीमा, सामुदायिक सुरक्षा, र सहकारी मोडेल विकास गर्ने
• चिप्स, फ्राइज, स्टार्च, तथा प्याकेजिङ उद्योगमा लगानी बढाउने
• किसान र बजारबीच प्रत्यक्ष व्यापार प्रणाली विकास गर्ने
• स्थानीय, अर्गानिक, वा बगरमा उत्पादन भएको ब्रान्डिङ गर्ने
• सहकारी र समूह आधारित उत्पादन तथा प्रशोधनलाई प्रोत्साहन गर्ने

👉 अहिले नेपालमा सखरखण्डको ठूलो प्रशोधन उद्योग लगभग छैन। जसले सबैभन्दा पहिले गुणस्तरीय उत्पादन, प्रशोधन, र बलियो ब्रान्ड निर्माण गर्छ, उसले बजार नेतृत्व लिन सक्छ।

सखरखण्ड व्यवसायमा सफलता केवल उत्पादनमा निर्भर हुँदैन। यो खेती, बजार, प्रशोधन, र मूल्य श्रृंखला व्यवस्थापनको व्यवसाय हो।

सखरखण्ड व्यवसायको मुख्य चुनौती मागको अभाव होइन। वास्तविक चुनौतीहरू हुन्: सुरक्षित उत्पादन, प्रशोधन क्षमता, बजार व्यवस्थापन, र दीर्घकालीन ब्रान्ड निर्माण।

• यदि नेपालले बगर खेतीलाई व्यावसायिक बनाउने, प्रशोधन उद्योग विस्तार गर्ने, तथा स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्डिङ गर्ने हो भने सखरखण्ड केवल परम्परागत बालीमा सीमित हुँदैन।

👉 सखरखण्ड केवल खाद्य बाली मात्र होइन - यो कम उपयोग भएको जमिनलाई उच्च मूल्यको कृषि व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि हो।