बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको एउटा विशेषखाले वन हो। यहाँ बाघ, हात्ती र दुर्लभ चराहरू र अन्य जंगली जनावरहरू हेर्न सकिन्छ l यस अलावा, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा नदी, बाक्ला रूखहरू र खुला घाँसे मैदानहरू पनि छन् । यो प्रकृति प्रेमीहरूको लागि एक सुन्दर र शान्त ठाउँ हो । यहि शान्तपन नै पर्यटकहरुले रोज्ने हुन् l

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्यटकको संख्या तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि बढ्दो क्रममा छ, बिशेष गरी आन्तरिक नेपाली पर्यटकहरुबाट । हरेक वर्ष पर्यटकहरूको कुल संख्यामा तलमाथि आएको भए पनि, सन् २०२३ मा बलियो सुधार हुदै यो निकुञ्ज आउने पर्यटक संख्या ३१७ पुगेको छ। यो संख्या लगभग पूर्ण रूपमा नेपाली पर्यटकहरुको वृद्धिद्वारा भएको हो, जुन २०२१ मा २३४ बाट बढेर २०२३ मा ३०३ पुगेको छ । विदेशी पर्यटक संख्या न्यून रहेको छ तर २०२३ मा आशाजनक वृद्धि देखाएको छ l सार्क बाहेकका विदेशी पर्यटकहरु २-३ जनाबाट बढेर सन् २०२३ मा १३ पुगेको छ। सार्क पर्यटकहरुको सङ्ख्या नगण्य छ l सो क्षेत्रबाट यहाँ वर्षेनी १ देखि ३ जना मात्र पर्यटकहरु आउने गरेका छन् l 

स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१); * छ महिनाको मात्र उपलब्ध भएको l

नेपाली पर्यटकहरूको संख्या अझै पनि न्युन छ, तर पनि बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा व्यवसाय गर्नेहरुका लागि सबैभन्दा भरपर्दो ग्राहक भनेको नेपाली पर्यटक नै हो l विदेशी पर्यटकहरु जस्तो केहि महिनामा सीमित नहुने नेपाली पर्यटकहरु हरेक महिना पुगेका नै हुन्छन l तर यसो भनिरहदा, नेपाली पर्यटकहरुको यात्रा पनि मौसमी छ l असोज-कार्तिकमा बढी हुन्छ, र जाडो महिनामा अलिक कम हुन्छ l  

स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा आउने विदेशी र सार्क पर्यटकहरुको संख्या न्यून छ l संगसंगै, केहि महिनामा मात्र निश्चित छ l सार्क पर्यटकहरु असार महिनामा बढी देखिएका छन् भने अन्य पर्यटकहरु फाल्गुण र कार्तिकमा बढी देखिएका छन् l कतिपय महिनामा त यी खाले पर्यटकहरु हुदा पनि हुदैनन् l नेपाल-भारत सिमा जोडिएको बाँके, जहाँ बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज छ, यहि नै सार्क पर्यटकहरु नहुनु दुखको कुरो हो l 

स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा देखिने कुल मासिक पर्यटक संख्याको ढांचा नेपाली पर्यटककै जस्तो छ l यसको मुख्य कारण भनेको अधिकांश पर्यटक नेपाली भएर हो l बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा स्पष्ट रूपमा ब्यस्त र कम ब्यस्त समय देखिन्छ । असोज-मंगसिर र बैशाख-जेठमा मा चहलपहल बढी हुन्छ । तर असार-भाद्रमा पर्यटक संख्या निकै घट्छ, कहिलेकाहीँ त झन्डै शून्यमा नै पुग्छ । विदेशी पर्यटकहरुको संख्या निकै कम भएकाले कुल सङ्ख्यामा खासै असर पार्दैन, केवल सानो उतारचढाव मात्र देखिन्छ ।

स्रोत: राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (२०७७/७८-२०८०/८१)

बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको पर्यटन प्रायः नेपाली पर्यटकले धानेको छ । वृद्धि गर्ने उपाय भनेको ब्यस्त समयमा नेपाली बजारसँग बलियो सम्बन्ध बनाउनु र शान्त समयमा नयाँ तरिका अपनाएर पर्यटक ल्याउनु हो । तल मुख्य अवसरहरू प्रस्तुत गरिएका छन् ।

पछिल्ला चार वर्षको तथ्याङ्कले बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा स्पष्ट मौसमी ढाँचा देखाउँछ । यो ढाँचा मुख्यत: नेपाली पर्यटकहरुको हो । २०२१ यता कुल पर्यटकमा सानो तर स्थिर प्रकृतिमा पर्यटन वृद्धि भएको छ l बुझ्ने व्यवसायीले अवसरसँगै जोखिम पनि हेरेर योजना बनाउनुपर्छ l यसर्थ, २०२१–२०२४ को मध्यम वृद्धिलाई आधार मानेर, २०२६ का लागि कुल पर्यटक आवागमनका तीन व्यवहारिक अवस्थाहरु यहाँ प्रस्तुत गरिएका छन् ।

नोट: ८०% को बिश्वास अन्तराल

• पार्कको लय बुझेर काम गर्नुहोस्: वर्षको योजना बनाउदा हरेक महिना कति पर्यटक आएका छन्, कस्ता खाले आएका छन् भन्ने जानकारीलाई अहम बनाउनुहोस् l ब्यस्त समयमा पर्यटकहरुलाई सेवा दिनुहोस् भने कम ब्यस्त समयमा मर्मत–सम्भार, सरसफाइ, स्टाफ तालिम, र स्थानीय संघसंस्थासंग साझेदारी वा उत्पादन विकासमा ध्यान दिनुहोस् ।

• नेपाली पर्यटकहरुलाई प्राथमिकतामा राख्नुहोस् र अघि बढ्दै जानुहोस्: यहाँको मुख्य आधार भनेको नेपाली पर्यटकहरु हुन् । इमानदार आतिथ्यता, उचित मूल्य, र भरपर्दो सेवा दिएर उनीहरूलाई फेरि–फेरि आउने बनाउनुहोस् । नाफा भएको केहि आम्दानीबाट साना तर काम लाग्ने सुधारहरू गर्नुहोस् — जस्तै नदीतर्फ हेर्ने आरामदायी कोठा, क्यामेरा चार्जिङ स्टेशन, वा विशेषज्ञसहितका “बाघ र डल्फिन” सफारी प्याकेज ।

• जंगल र नदीको ज्ञानलाई अगाडि राख्नुहोस्: यहाँको काम भनेको जंगली अनुभवहरुलाई पर्यटकमाझ राख्ने हो l यसैले सालको वन र नदीको इको-सिस्टम बुझ्ने दक्ष गाइड तयार पार्नुहोस् । साना समूहमा पंक्षी अवलोकन, जिप सफारीमार्फत बाघ ट्र्याकिङ, वा शान्त डल्फिन अवलोकन जस्ता अनुभवहरु दिनुहोस् । यस्ता अनुभवहरु गाइडको ज्ञानले मात्र सम्भव हुन्छ l

• ऋण होइन, आम्दानीसँगै बढ्नुहोस्: पर्यटकहरु धेरै आउन थाले भनेर ठुला ठुला संरचनाहरुको सपना कम देख्नुहोस् l यहाँ आउने पर्यटकहरु निश्चित मौका मिलाएर मात्र आउने हुन् l यसर्थ, आफ्नो कमाइलाई बिस्तारै पुनःलगानीमा जोड्नुहोस् l एक सिजन राम्रो तालिम, अर्को सिजन खानेकुरामा विविध स्थानीय परिकार l यसरी अघि बढ्द सुरक्षित बन्नुहुनेछ ।

• आवागमन र व्यवस्थापनलाई भरपर्दो बनाउनुहोस्: नेपालगञ्ज वा कोहलपुरबाट आउने पर्यटकहरुका लागि यातायात र अन्य व्यवस्थापन झन्झटिलो लाग्न सक्छ । यसर्थ, भरपर्दो यातायात, पार्क प्रवेशको समन्वय, र राम्रो सल्लाह दिने विश्वासिलो साझेदार बन्नुहोस् । यस्तो सेवा मुखैमुख प्रचार हुन्छ ।

• शान्त, गोप्य प्रकृतिको कथा बेच्नुहोस्: यहाँको बलियो पक्ष केवल बाघ वा डल्फिन होइन; भीडरहित पार्कको अनुभव गर्न पाइने शान्त वातावरण पनि हो । यसैले, सुनसान बाटो, नछोइएका नदीकिनार, र शान्त अन्वेषणको अनुभूतिलाई प्रचारप्रसार गर्नुहोस् ।