विदेश होइन, वासिङ मेसिनबाट सुरु भएको अवसर

नेपालमा अझै पनि धेरै युवाका लागि आर्थिक उन्नतिको पहिलो विकल्प विदेश रोजगारी नै मानिन्छ। पढाइ सकिएपछि जागिर खोज्ने वा विदेश जाने सोच सामान्यजस्तै बनेको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा केही युवाले स्थानीय आवश्यकता पहिचान गरेर साना व्यवसायमार्फत नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलिरहेका छन्।

• म्याग्दीका २० वर्षीय विद्यार्थी रञ्जन पौडेल त्यस्ता युवामध्ये एक हुन्। पढाइसँगै सुरु गरेको सानो लन्ड्री व्यवसायले अहिले मासिक दुई लाख रुपैयाँभन्दा बढी कारोबार गरिरहेको छ। बेनीबाट सुरु भएको व्यवसाय बागलुङसम्म विस्तार भइसकेको छ।
• तर यस कथाको महत्व केवल रञ्जनको सफलतामा सीमित छैन। महत्वपूर्ण प्रश्न यो हो— के यो सफलता एउटा अपवाद हो, वा नेपालमा लन्ड्री उद्योग वास्तवमै नयाँ आर्थिक अवसरका रूपमा उदाइरहेको छ?

यस ब्लगमा रञ्जन पौडेलको व्यवसायलाई एउटा केस स्टडीका रूपमा प्रयोग गर्दै नेपालमा लन्ड्री उद्योगको वर्तमान अवस्था, आर्थिक सम्भावना, बजार प्रवृत्ति तथा भविष्यका अवसरहरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छ।

यस विश्लेषणमा दुई प्रकारका तथ्यांक प्रयोग गरिएको छ।

• प्राथमिक स्रोत: रञ्जन पौडेलको दैनिक कारोबार, मासिक आम्दानी, व्यवसाय सञ्चालन स्थान, सेवा सुविधा तथा उद्यमी प्रोफाइल समावेश छन्। (स्रोत: अर्थ सरोकार २७/०९/२०८२)
• विश्लेषणात्मक प्रक्षेपण: प्राथमिक तथ्यांकका आधारमा तयार पारिएका अनुमानित गणना तथा आर्थिक विश्लेषण। यी तथ्यांकहरू सम्भावित अवस्था देखाउनका लागि मात्र प्रयोग गरिएका हुन्।

👉 समाचारमा प्रत्यक्ष उल्लेख भएका तथ्यांक वास्तविक मानिन्छन्। अन्य तथ्यांक विश्लेषणात्मक अनुमान हुन् र तिनलाई वास्तविक वित्तीय विवरणका रूपमा लिनु हुँदैन।

एक दशकअघि अधिकांश नेपाली परिवारले आफ्नै घरमा लुगा धुने गर्थे। लन्ड्री सेवा मुख्यतः ठूला होटल र केही सीमित ग्राहकमा केन्द्रित थियो। तर आज परिस्थिति बदलिँदै गएको छ।

शहरीकरणको तीव्र विस्तार, व्यस्त जीवनशैली, दोहोरो आम्दानी भएका परिवारहरूको वृद्धि, विद्यार्थी तथा भाडावालहरूको संख्या बढ्नु, पर्यटन उद्योगको विस्तार र स्वच्छताप्रतिको बढ्दो सचेतनाले लन्ड्री सेवाको माग निरन्तर बढाइरहेको छ।

विशेषगरी निम्न समूहहरू लन्ड्री सेवाका प्रमुख ग्राहक बनिरहेका छन्।

• विद्यार्थी
• कार्यालय कर्मचारी
• होटल तथा रिसोर्ट
• पर्यटक
• अविवाहित पेशाकर्मी
• साना परिवार

👉 लुगा धुनु अब केवल घरेलु काम नभई समय व्यवस्थापनसँग जोडिएको सेवा बन्दै गएको छ। यही परिवर्तनले लन्ड्री उद्योगलाई नयाँ बजार प्रदान गरिरहेको छ।

रञ्जन पौडेलले सञ्चालन गरेको बेनी क्लिन लन्ड्री अहिले दुई स्थानमा सञ्चालनमा रहेको बताइएको छ। उनको व्यवसायले दैनिक १० हजार रुपैयाँभन्दा बढी कारोबार गर्छ र मासिक करिब दुई लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्छ।

• दैनिक पाँच हजार रुपैयाँभन्दा बढी बचत हुने जानकारीका आधारमा व्यवसायको नाफा दर करिब ५० प्रतिशत रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ।

स्रोत:  अर्थ सरोकार (२७/०९/२०८२); * दैनिक नाफालाई ३० ले गुणा गरेर मासिक नाफा निकालिएको छ l 

👉 उपलब्ध तथ्यांकले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ। सानो शहरमा सञ्चालन भइरहेको सेवामूलक व्यवसायले पनि उल्लेखनीय आम्दानी दिन सक्छ। अझ व्यवसाय सञ्चालन गर्ने व्यक्ति पूर्णकालीन व्यवसायी नभई विद्यार्थी हुनु यसको विशेष पक्ष हो।

सामान्यतया लन्ड्री व्यवसायलाई ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने व्यवसायका रूपमा हेरिन्छ। तर नेपालमा उपलब्ध घरेलु तथा व्यावसायिक वासिङ मेसिनहरूको मूल्य हेर्दा सानो स्तरको लन्ड्री सेवा अपेक्षाकृत कम पूँजीमै सुरु गर्न सकिने देखिन्छ।

व्यवसायको आकार, स्थान र लक्षित ग्राहक समूहअनुसार लगानीको आवश्यकता फरक हुन सक्छ। सबै उद्यमीले सुरुदेखि नै ठूलो लन्ड्री सेन्टर स्थापना गर्न आवश्यक हुँदैन। धेरै व्यवसायहरू एउटा वा दुईवटा मेसिनबाट सुरु भएर विस्तार भएका उदाहरणहरू छन्।

👉 रञ्जन पौडेलको उदाहरणले देखाएझैँ व्यवसायको सुरुआत सधैं ठूलो लगानीबाट हुनुपर्छ भन्ने छैन। घरबाट सञ्चालन गर्न सकिने प्रारम्भिक मोडलको सम्भावित लागत संरचना यस्तो हुन सक्छ:

नोट:  अटोमेटिक वासिङ मेसिन र स्टीम आइरन तथा आइरनिङ टेबलको मूल्य दराज डट कमबाट मिति २१/०२/२०८३ बाट निकालिएको हो।

👉 यसले देखाउँछ कि सीमित पूँजी भएका युवा वा विद्यार्थीले पनि सानो स्तरबाट व्यवसाय सुरु गरेर विस्तार गर्ने सम्भावना राख्छन्।

रञ्जन पौडेलको सफलताले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ— के यस्ता लन्ड्री व्यवसायहरू नेपालका अन्य शहर तथा बजार क्षेत्रमा पनि सफल हुन सक्छन्?

यस प्रश्नको उत्तर खोज्न राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का केही सूचकहरूको प्रयोग गरिएको छ। यद्यपि जनगणनाले लन्ड्री सेवाको प्रत्यक्ष माग मापन गर्दैन, उपलब्ध तथ्यांकको आधारमा सम्भावित बजारको प्रारम्भिक आकार अनुमान गर्न सकिन्छ।

लन्ड्री सेवाको सम्भावित बजार थाहा पाउन यस विश्लेषणमा निम्न चरणहरू अपनाइएको छ:

• लन्ड्री सेवा मुख्यतः शहरी तथा घना जनसंख्या भएका क्षेत्रमा केन्द्रित हुने भएकाले ग्रामीण पालिकाहरूलाई यस गणनामा समावेश गरिएको छैन।
• वासिङ मेसिन भएका घरधुरीहरूलाई हटाइएको छ ।​
• सबै घरपरिवारहरूको लन्ड्री सेवा प्रयोग गर्ने सम्भावना उत्तिकै हुँदैन। त्यसैले, आर्थिक क्षमता र जीवनशैलीको सरल सङ्केतको रूपमा घरको संरचना (हाउजिङ टाइप) प्रयोग गरी थप समायोजन गरिएको छ, जस अन्तर्गत:
• सिमेन्ट र RCC घरहरू → सेवा प्रयोग गर्ने सम्भावना उच्च
• माटोको लेप भएका घरहरू → सम्भावना कम
• काठका संरचनाहरू → मिश्रित/अनिश्चित व्यवहार

👉 यसको अर्थ घरको अवस्थालाई हेरेर तौल (वेटिङ) को आधारबाट कसले यो सेवा लिन सक्छ, कसले लिन सक्दैन भनेर निकालिएको हो।

👉 यो एउटा सरलीकृत माग-तौल (demand-weighting) दृष्टिकोण हो, कडा सांख्यिकीय मोडल होइन।l.

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय (२०२१), समायोजित अनुमान मोडल

यस विश्लेषणअनुसार

• बागमती प्रदेश नेपालकै सबैभन्दा ठूलो सम्भावित लन्ड्री बजार देखिन्छ।
• मधेश, कोशी र लुम्बिनी प्रदेशहरू दोस्रो तहका सम्भावित बजारका रूपमा देखिन्छन्।
• गण्डकी प्रदेशको कुल जनसंख्या तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि पोखरा केन्द्रित पर्यटन, विद्यार्थी तथा सेवामुखी अर्थतन्त्रका कारण यस प्रदेशको सम्भावित बजार अनुपात उल्लेखनीय देखिन्छ।

यो विश्लेषण प्रदेशस्तरका तथ्यांकमा आधारित प्रारम्भिक अध्ययन मात्र हो। वास्तविक व्यवसायिक सम्भावना स्थानीय तह स्तरमा हेर्दा अझ स्पष्ट हुन्छ। उदाहरणका लागि, एउटै प्रदेशभित्र रहेका दुई नगरपालिकाबीच विद्यार्थी संख्या, पर्यटन गतिविधि, भाडामा बस्ने जनसंख्या, आयस्तर तथा जीवनशैलीमा ठूलो भिन्नता हुन सक्छ।

👉 त्यसैले लन्ड्री व्यवसाय सुरु गर्ने वा विस्तार गर्ने निर्णय गर्दा स्थानीय तह स्तरका तथ्यांकहरूको विश्लेषण गर्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

नेपालमा अहिले विभिन्न नयाँ व्यवसायिक मोडल देखिन थालेका छन्।

• होटल आउटसोर्सिङ: होटलहरूले बाह्य सेवा प्रयोग गर्ने
• टेक्नोलोजी आधारित सेवा: अनलाइन बुकिङ र ट्र्याकिङ
• सेल्फ-सर्भिस लन्ड्रोम्याट: ग्राहक आफैंले मेसिन चलाउने
• एक्सप्रेस लन्ड्री: २४ घण्टाभित्र डेलिभरी
• सदस्यता सेवा: मासिक शुल्कमा नियमित सेवा

👉 रञ्जन पौडेलको कथा कुनै चमत्कारको कथा होइन। यो बदलिँदो नेपाली अर्थतन्त्रको एउटा संकेत हो।

रञ्जन पौडेलको कथा कुनै चमत्कारको कथा होइन। यो बदलिँदो नेपाली अर्थतन्त्रको एउटा संकेत हो।

लन्ड्री उद्योग अझै प्रारम्भिक विकास चरणमा छ। बजार पूर्ण रूपमा भरिएको छैन। उपभोक्ताको व्यवहार परिवर्तन भइरहेको छ। शहरीकरण र पर्यटन विस्तारले यसको सम्भावनालाई थप बलियो बनाइरहेका छन्।

काम सानो-ठूलो हुँदैन, परिश्रम गर्ने हो भने आफ्नै घरमा बसेर पनि मनग्य कमाइ गर्न सकिन्छ ।

रञ्जन पौडेल - बेनी क्लिन लन्ड्री साभार - अर्थ सरोकार २७/०९/२०८२

👉 प्रश्न अब लन्ड्री व्यवसायमा भविष्य छ कि छैन भन्ने होइन। प्रश्न यो हो— बदलिँदो बजारको आवश्यकता बुझेर त्यो भविष्य कसले निर्माण गर्छ?